ნაფიც მსაჯულთა შერჩევის პროცესი საქართველოში – ნემსი თივის ზვინში
წინამდებარე სტატია საქართველოს სასამართლოებში ნაფიც მსაჯულთა შერჩევის არსებულ პრაქტიკას იკვლევს. კვლევა ეფუძნება ნაფიც მსაჯულთა სასამართლო პროცესებზე დაკვირვების შედეგებს და მოსამართლეების, ადვოკატების, პროკურორების, სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლების, სამოქალაქო აქტივისტებისა და ჟურნალისტების გამოკითხვას საქართველოს შვიდ ქალაქში, სადაც ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოები ფუნქციონირებს. ნაფიც მსაჯულთა შერჩევა, რომელიც ზოგჯერ გაუმართლებლად ჭიანურდება, ქართული ნაფიც მსაჯულთა სასამართლოს „აქილევსის ქუსლია“. კვლევა აანალიზებს ნაფიც მსაჯულთა შერჩევის სხვადასხვა ეტაპს: ნაფიც მსაჯულთა სიების შედგენას, მოქალაქეთა გამოძახებას, გამოძახების მიღებას, მსაჯულის კითხვარების შევსებასა და წარდგენას, შერჩევაზე გამოცხადებას, თვითაცილებებსა და მხარეთა აცილებებს, და ნაფიც მსაჯულთა კოლეგიის დაკომპლექტებას. მისი მიზანია გამოავლინოს ნაფიც მსაჯულთა შერჩევის პროცესის ძირითადი პრობლემები და შეიმუშაოს წინადადებები პოლიტიკის შემქმნელებისა და პრაქტიკოსებისთვის. საქართველომ კანონმდებლობით ნაფიც მსაჯულთა შერჩევის უნივერსალური მიდგომა შემოიღო, თუმცა, კვლევა ცხადყოფს, რომ პრაქტიკა მნიშვნელოვნად განსხვავდება დაწერილი კანონისგან. ეს ნაშრომი არის პირველი ემპირიული კვლევა საქართველოში, რომელიც ნაფიც მსაჯულთა შერჩევის პროცესს იკვლევს. ის პოლიტიკის შემქმნელებსა და პრაქტიკოსებს ამ პროცესის უკეთ დანახვის საშუალებას აძლევს და გვთავაზობს რეკომენდაციებს, რომელიც ხელს შეუწყობს პროცესის ეფექტიანობისა და ქმედითობის გაუმჯობესებას.
საავტორო უფლებები (c) 2026 საკონსტიტუციო სამართლის მიმოხილვა
კანონმდებლობის პოლიტიკური ინსტრუმენტალიზაცია საქართველოში ავტორიტარიზმის დასამკვიდრებლად
საქართველოში საკონსტიტუციო რეფორმა თუ მიმდინარე საკანონმდებლო ცვლილებები მმართველ და ოპოზიციურ პოლიტიკურ პარტიებს შორის პოლიტიკური დაპირისპირების მუდმივი საფუძველი იყო. თუმცა, კანონმდებლობის რეგულირების სფეროსა თუ მისი შინაარსის მიმართ წინააღმდეგობა, 2022 წელს, „უცხოური აგენტების რეგისტრაციის აქტის“ ინიცირების შემდგომ, გასცდა პარტიებს შორის პოლარიზაციის ჩვეულ ნიშნულს და წინააღმდეგობის პროცესში აქტიურად ჩაერთნენ სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციები და რიგითი მოქალაქეები. წინამდებარე სტატია განიხილავს საქართველოში კანონმდებლობის გამოყენებით ავტორიტარიზმის დამკვიდრების მცდელობასა და მის პერსპექტივას. კერძოდ, რამდენად შესაძლებელია, ფორმალურად დემოკრატიული საკანონმდებლო ცვლილებებით ავტორიტარიზმის დამკვიდრება და რა გავლენას ახდენს იგი ქვეყანაში ადამიანის უფლებების მდგომარეობაზე. სწორედ ამ მიზნით, მნიშვნელოვნად ჩაითვალა საქართველოს პარლამენტის მიერ, უკანასკნელ წლებში მიღებულ ახალ კანონთა და არსებულ კანონმდებლობაში გატარებულ ცვლილებებათა მიღების საფუძვლების შესწავლა. ასევე, სტატია მიმოიხილავს სასამართლო ხელისუფლების როლს საკუთარი თავის ინსტრუმენტალიზაციის პროცესში, რაც მოცემული საკანონმდებლო აქტების მეშვეობით ავტორიტარიზმის დამკვიდრების გზაზე ერთ-ერთი გადამწყვეტი ფაქტორია.
საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლეები, როგორც სამართლებრივი ელიტის წევრები ავტორიტარულ რეჟიმებში: საქართველოსა და რუსეთის შედარებითი გამოცდილება
თანამედროვე სამართლებრივ სისტემებში, აპექსის (საკონსტიტუციო) სასამართლოების როლი ტრადიციულად გაგებულია, უზენაესი კანონის დამცველის ფუნქციის მიხედვით. მათ ასევე მოიხსენიებენ როგორც დემოკრატიული ტრანსფორმაციისთვის ინსტრუმენტულ ინსტიტუტებს. ამ სასამართლოებმა, როგორც სპეციალიზებული, ისე დიფუზური ფორმით, დააგროვეს მნიშვნელოვანი, ხშირად კი პოლიტიკური შტოების ტოლფასი ძალაუფლება. ამან განაპირობა ის, რომ მათ, როგორც „იურისტოკრატიის“ მთავარ ინსტიტუტებად წარმოგვიდგენენ. თუმცა, როდესაც ამ ინსტიტუტებს არალიბერალური და ავტორიტარული რეჟიმების ფარგლებში განვიხილავთ, მათი შინაარსის აღწერა გაცილებით რთული და წინააღმდეგობრივია. ასეთ კონტექსტებში, სწორედ ის სასამართლოები, რომლებიც სამართლის ბოროტად გამოყენების გამოსავლენად და მის თავიდან ასაცილებლადაა შექმნილი, აქტიურად ერთვებიან ამ უკანასკნელ საქმიანობასა და კონსტიტუციურ სანქცირებაში. ეს ჩართულობა კრიტიკულია არალიბერალური რეჟიმებისთვის, რომლებიც „სამართლებრივი თვალთმაქცობის" სისტემას კონსტიტუციურად აფორმებენ. როდესაც ეს რეჟიმები უფრო გამყარებული ავტორიტარიზმისკენ მიისწრაფვიან, მხოლოდ თვალთმაქცობის პარადიგმა უკვე საკმარისი აღარ არის. რეჟიმის ოფიციალური იდეოლოგიის სამართლებრივი გამართლება და მისი ღონისძიებების აქტიური ლეგიტიმაცია რუტინული ხდება და ამ ევოლუციის ცენტრში სწორედ აპექსის სასამართლოები არიან.
კონსტიტუციური მოწყობა უკუსვლის შემდეგ: ერთჯერადი უმრავლესობა და დემოკრატიული ბირთვი
დემოკრატიული უკუსვლის გამოცდილება ცხადყოფს, რომ აუცილებელია, კონსტიტუციური სისტემებისა და შესაბამისი ინსტიტუტების მოწყობის ძირეული გადაფასება. თუმცა, აკადემიურ სივრცეში, გადაჭარბებული ყურადღება ექცევა კონტრმაჟორიტარულ ინსტიტუტებს, განსაკუთრებით კი – სასამართლოებს, როგორც დემოკრატიული რღვევის საწინააღმდეგოდ არსებულ უპირველეს საყრდენს. წინამდებარე სტატიის თანახმად, მდგრადი სისტემების შემუშავებისას, საჭიროა, ჯეროვანი ყურადღება მიექცეს ერთჯერადი უმრავლესობის შესაძლებლობის შეზღუდვას, რათა ამ უკანასკნელმა, ვერ შეცვალოს მინიმალური კონსტიტუციური ბირთვი, რაც იმ ინსტიტუტების, პროცედურებისა და უფლებების ცვლილებას გულისხმობს, რომლებიც აუცილებელია კონკურენტუნარიანი ლიბერალური დემოკრატიის შესანარჩუნებლად. მოცემული მიდგომის მიზანია, ერთი მხრივ, ერთჯერად უმრავლესობას ხელი შეეშალოს, შეცვალოს „თამაშის ფუნდამენტური წესები“, ხოლო მეორე მხრივ, არ შეიზღუდოს მათი შესაძლებლობა, განახორციელონ პოლიტიკური პროგრამა, რისი შეზღუდვაც, თავის მხრივ, აღვივებს იმ იმედგაცრუებას, რომელიც იწვევს ილიბერალურ, პოპულიზმით ნასაზრდოებ უკუსვლას. ამგვარ სახელმძღვანელო პრინციპს მივყავართ კონსტიტუციური დიზაინის უფრო ნიუანსირებულ მიდგომებთან, რომლის სამი მაგალითიც ქვემოთ განიხილება. უპირველეს ყოვლისა, დროით პირობადებული წესების გამოყენება, როგორიცაა ეტაპობრივი ცვლილების პროცედურები, რათა ჩამოყალიბდეს, დაცულ იქნას და საჭიროებისას შენელდეს მთავრობის ქმედებათა დინამიკა; მეორე, ოპოზიციის, როგორც უმრავლესობის შემაკავებლის ჩართვა (თუმცა არა ვეტოს უფლებით) კონსენსუსის მისაღწევად, მაგრამ სუპერუმრავლესობის გამოყენების გარეშე; მესამე, კონსტიტუციური დაცვის ისეთ მექანიზმთა უფრო დახვეწილი და ნიუანსური გამოყენება, როგორიცაა კონსტიტუციის შესწორების ბარიერები, რათა დაცულ იქნას დემოკრატიული ბირთვი, ისე რომ არ შეიზღუდოს ეფექტიანი მმართველობა ან აუცილებელი ცვლილებების განხორციელება.
ეკონომიკური და საკანონმდებლო ცვლილებები: მიწასთან დაკავშირებული პრაქტიკებისა და მორალის სიმრავლე დუშეთის სოფლებში
დუშეთის რაიონის სოფლები საძოვრების შემცირებისა და დაკარგვის საერთო პრობლემის წინაშე დგანან. სოფლების მცხოვრებლები ყიდიან პირუტყვს, რის შედეგადაც ადგილობრივი პირუტყვის რაოდენობა სამჯერ შემცირდა. მწყემსებისა და ძროხების ხილვა ახლად აშენებული ინფრასტუქტურის სიახლოვეს, წარმავალ ხედად იქცა იქ, სადაც ოდესღაც სოფლების კუთვნილი საძოვრები იყო. ჩემს საკვლევ საკითხს წარმოადგენს ეკონომიკური და სამართლებრივი ცვლილებების გავლენის შესწავლა ადგილობრივ ეკონომიკურ პრაქტიკებსა და მორალის სისტემებზე. განსაკუთრებით კი მაინტერესებს მიწასთან დაკავშირებული პრაქტიკები და მორალის სიმრავლე. ცვლილებების ფონზე გაჩნდა ახალი ცნებები და იდეები მიწის შესახებ; მიწა პრივატიზებული და გასაქონლებული გახდა; თუმცა, წინა მიდგომებს არსებობა არ შეუწყვეტია. მიუხედავად იმისა, რომ ძველი და ახალი ცნებები მიწის შესახებ შეიძლება ურთიერთგამომრიცხავი იყოს, ყოველდღიურ ცხოვრებაში ისინი შეიძლება თანაარსებობდნენ. წინამდებარე კვლევაში განვიხილავ მიწას სამართლებრივი პლურალიზმის პერსპექტივიდან ანთროპოლოგიური გაგებით. სამართლებრივი პლურალიზმი არის ანალიტიკური კონცეფცია იმ სიტუაციებისთვის, როდესაც ადამიანებს, თავიანთი ურთიერთქმედებისას, შეუძლიათ რამდენიმე სამართლებრივი სისტემით ხელმძღვანელობა. კვლევა, უმთავრესად, ეფუძნება ეთნოგრაფიულ მეთოდებს, დაკვირვებებსა და საუბრებს დუშეთის სოფლების მკვიდრ მოსახლეობასთან.
საავტორო უფლებები (c) 2024 საკონსტიტუციო სამართლის მიმოხილვა
ადვოკატი – პროფესია ტოტალიტარული სისტემის ჩრდილში
მოქალაქის უფლებებისა და ინტერესების დამცველი იურისტის – ადვოკატის – პროფესია, თანამედროვე სახელმწიფოს სამართლებრივი ველის ამ ერთ-ერთი უცვლელი პრესონაჟის ადგილი ჩვენი საზოგადოების სოციალურ და პოლიტიკურ ისტორიაში ნაკლებად არის შესწავლილი და გაანალიზებული. ისევე, როგორც არაა ფუნდამენტურად გაშუქებული სამართლებრივი გარემოს ტრანსფორმაცია უკანასკნელი ორი საუკუნის განმავლობაში; რუსეთის იმპერიის სასამართლო სისტემის სახე და პრაქტიკა კავკასიაში, სასამართლო სისტემის რეფორმისა და დემოკრატიული სამართლებრივი გარემოს ჩამოყალიბების პროცესი საქართველოს პირველ რესპუბლიკაში. ფაქტობრივად, საზოგადოებრივი და სამეცნიერო დისკუსიის მიღმაა ასევე დარჩენილი კითხვა – თუ რა ძირეული გავლენა მოახდინა სამართლის იდეის, თეორიასა და პრაქტიკაზე 70 წლიანმა საბჭოთა რუსულმა ოკუპაციამ და ტოტალიტარულმა რეჟიმმა? შესაბამისად, დღეს მოქალაქისა თუ იურიდიული სფეროს წარმომადგენელისათვის რთულია თანამედროვე გამოწვევების ანალიზისას თვალი გადაავლოს ისტორიულ წანამძღვარებს, დააკვირდეს სისტემის რეფორმისა და მოდერნიზაციის წარსულ გამოცდილებას, დააფიქსიროს, გააცნობიეროს და დაძლიოს ტოტალიტარიზმის მემკვიდრეობა დემოკრატიული სახელმწიფოებრიობის განმსაზღვრელ ამ ერთ-ერთ უპირველეს სფეროში. ამ სტატიაში მიმოვიხილავთ რუსული იმპერიული სასამართლო სისტემის ძირითად ელემენტებს და მასში ადვოკატთა ადგილს. ადვოკატთა თემის პოლიტიკური და პროფესიული მობილიზაციის გამოცდილებას, რამაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დაფუძნების შემდეგ სასამართლოს ფუნდამენტური რეფორმის განხორციელებაში. ამ ყოველივემ თანამედროვე სასამართლო სისტემის დამკვიდრება და პრაქტიკაში ამუშავება გახადა შესაძლებელი, რაც საბჭოთა რუსეთმა სამხედრო აგრესიისა და ოკუპაციის შემდეგ ძირფესვიანად გაანადგურა და შეცვალა. თავისთავად ეს კატაკლიზმები ადვოკატთა თემის და უფლებრივ მდგომარეობასა და ფიზიკურ არსებობაზეც აისახა. სტატია ძირითადად ფოკუსირებულია საბჭოთა რუსული საოკუპაციო რეჟიმის მიერ არსებული დემოკრატიული სამართლებრივი სისტემის დემონტაჟის, მისი ტოტალიტარული მოდელით ჩანაცვლებასა და ამ სისტემაში ადვოკატთა პროფესიული ადაპტაციის უშედეგო მცდელობების აღწერასა და ანალიზზე.
საზოგადოებაზე ორიენტირებული პოლიციის რეფორმა პოსტსაბჭოთა საქართველოში: გამოწვევების ანალიზი საბჭოთა მემკვიდრეობითობის ჭრილში
პოლიციის რეფორმა დამოუკიდებელი პოსტსაბჭოთა საქართველოს რეფორმების დღის წესრიგში მუდმივად იდგა, თუმცა მხოლოდ „ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ მოხვდა რეფორმა მთავარ პრიორიტეტთა სიაში. კორუფციასთან, ძალადობასთან და ორგანიზებულ დანაშაულთან ასოცირებული პოლიცია შევარდნაძის პრეზიდენტობის დროს ნდობის საგრძნობ ნაკლებობას განიცდიდა. ასევე არსებითი იყო საბჭოთა გავლენები პოლიციის კულტურაზე. რეფორმის მხარდამჭერები ყოველთვის უსვამდნენ ხაზს პოსტ-ტოტალიტარული პოლიციის დემოკრატიულ ინსტიტუტებად გარდაქმნის მნიშვნელობას და ამ პრობლემის აღმოსაფხვრელად სხვადასხვა გამოცდილებებს განიხილავდნენ. სტატია მიმოიხილავს საზოგადოების ინტერესებზე ორიენტირებული პოლიციის 2017 წლის რეფორმას, როგორც დემოკრატიული საპოლიციო სისტემიური სისტემის ერთ-ერთ შემადგენელს და აანალიზებს რეფორმის არსებით მახასიათებლებს. რეფორმების ეფექტიანი განხორციელების ხელშემშლელ ფაქტორებად მოიაზრებოდა პოლიტიკური აქტორები, ფინანსების ნაკლებობა, პროფესიონალი კადრების ნაკლებობა და ა.შ. ეს კვლევა ამტკიცებს, რომ საქართველოში დემოკრატიული საპოლიციო სისტემის რეფორმებზე გავლენა ასევე შეიძლებოდა მოეხდინა საბჭოთა სისტემის მემკვიდრეობითობას და ამ ფაქტორს სათანადო მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი კვლევა არ აფასებს ამ მემკვიდრეობითობის რეალური ზემოქმედების მასშტაბს, მას შემოაქვს მემკვიდრეობითობის განზომილება და გვთავაზობს, რომ ეს ფაქტორი განიხილებოდეს, როგორც ერთ-ერთი ფაქტორი, რომელმაც, შესაძლოა, შეაფერხოს დემოკრატიული საპოლიციო სისტემისკენ სწრაფვა. გარდა ამისა, მიგვაჩნია, რომ პოლიციის რეფორმის მიმდინარე ინიციატივებს შეიძლება შეზღუდული ეფექტურობა ჰქონდეთ, თუ მემკვიდრეობითობითი არგუმენტი ყურადღების მიღმა დარჩება.
დემოკრატიული საპოლიციო სისტემიური სისტემა
საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი (Made in Soviet Union) და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სისტემა
ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი საბჭოთა დროს მიღებული სამართლებრივი აქტია, რომელიც დამოუკიდებლობის აღდგენიდან 30 წლის შემდეგაც ძალაშია საქართველოში. მიღების დღიდან თითქმის 500 ცვლილება განხორციელდა მის ტექსტში, მაგრამ დღემდე მისი სრული შესაბამისობა ადამიანის უფლებებთან ვერ მოხერხდა. ამ სტატიის მიზანია წარმოაჩინოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს ბოლოდროინდელი პრაქტიკის ფონზე საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის ძირითადი პრობლემური საკითხები. პარალელურად სტატიაში განხილული იქნება გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის მოსაზრებები ადმინისტრაციული სამართალდარღვევათა საქმისწარმოების თაობაზე. სტატიის პირველ ნაწილში განხილულია 2022 წლის სექტემბერში გამოტანილი გადაწყვეტილება მაქარაშვილი და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ. გაანალიზებულია ამ საქმის ფაქტობრივი და სამართლებრივი ნაწილები, ასევე ის საკითხები, რომლებიც გარკვეული ბუნდოვანებით ხასიათდება და რომელზეც მნიშვნელოვანი იქნება სამომავლოდ სამართალწარმოების პრაქტიკის დაზუსტება. პარალელურად წარმოდგენილია გაეროს ადამიანის უფლებების კომიტეტის 2022 წლის სექტემბრის დასკვნითი მოსაზრებები საქართველოზე და შესაბამისი დეტალები, რომელიც მათ მიერ იქნა განხილული როგორც ადამიანის უფლებების საწინააღმდეგო. ნაშრომის მიზანია დაეხმაროს საკითხით დაინტერესებულ აიუდიტორიას და სტუდენტებს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის ადამიანის უფლებებთან თავსებადობის პრობლემების შესახებ რეალური სურათის შექმნაში და მიაწოდოს ინფორმაცია სხვადასხვა საერთაშორისო ადამიანის უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ, რათა სამომავლოდ უფრო რეალისტური გახდეს ადამიანის უფლებათა შესაბამისი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის მიღება
მსოფლიოში მიმდინარე პროცესები, კერძოდ უკრაინასა და რუსეთს შორის არსებული კონფლიქტური სიტუაცია, კვლავ ზრდის რისკს, რომ ჩადენილ იქნება საერთაშორისო დანაშაულები, რომელსაც მოჰყვება ადამიანის უფლებებისა და ძირითადი თავისუფლებების მნიშვნელოვანი დარღვევა. მიუხედავად ამისა, მოცემულ ნაშრომში არ ხდება აქცენტირება რუსეთ-უკრაინის კონფლიქტზე, რადგან უკრაინაში არსებული მდგომარეობა საჭიროებს მკაფიო მტკიცებულებით გამოკვლევას, რომლის პროცესიც ამჟამად მიმდინარეობს. შესაბამისად, არ არის მიზანშეწონილი უკრაინაში არსებული სიტუაციის სამართლებრივი შეფასება. მოცემულ ნაშრომში წარმოდგენილია საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოს რომის სტატუტის მიხედვით კრიმინალიზებული დანაშაულების განხილვა. ერთი მხრივ, დანაშაულის შემადგენლობის, მეორე მხრივ კი - საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოს და საერთაშორისო ტრიბუნალების პრაქტიკა. გარდა ამისა, ნაშრომში წარმოდგენილია საქართველოში, 2008 წელს აგვისტოს ომის დროს განხორციელებული სამხედრო აგრესიის საერთაშორისოსამართლებრივი განხილვა, კერძოდ თუ რამდენად ჰქონდა რუსეთს სამხედრო ძალის გამოყენების უფლება. ასევე, სტატიაში ნაჩვენებია აგვისტოს ომის დროს ჩადენილი საერთაშორისო დანაშაულები, რაც ძალიან მსგავსია რუსეთის მიერ უკრაინაში განხორციელებული ქმედებებისა. განხილულია ცალკეული დანაშაული, რომელიც ნათლად აჩვენებს , რომ დღევანდელი საერთაშორისო სისხლის სამართალი ვერ ფარავს დღევანდელ მსოფლიოში არსებულ გამოწვევებს.
სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს რეპარაციის პრაქტიკა: რიტორიკასა და რეალობას შორის
20 წლის წინ, როდესაც სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლომ (ICC) დაიწყო ფუნქციონირება, საერთაშორისო დანაშაულების დაზარებულებს/მსხვერპლებს დაპირდნენ, რომ ICC არა მხოლოდ დასჯიდა დანაშაულების ჩამდენებს, არამედ უზრუნველყოფდა „მართლმსაჯულებას დაზარალებულთათვის“, inter alia, რეპარაციის გზით. 20 წლის შემდგომ მხოლოდ ოთხმა საქმემ - ლუბანგამ (Lubanga), კატანგამ (Katanga), ალ მაჰდიმ (Al Mahdi) და ნტაგანდამ (Ntaganda) - მიაღწია რეპარაციის ეტაპს. ICC-ის რეპარაციის რეჟიმი, რომელიც დამსახურებულად არის აღიარებული უპრეცენდენტო და ისტორიულ ნაბიჯად, შემუშავდა თანდაყოლილი შეზღუდვებით - გამორიცხა სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა და განავითარა მსჯავრდებაზე დაფუძნებული რეჟიმი. მიუხედავად ამისა, ICC-ის რეპარაციის სისტემის შესახებ რიტორიკამ და „დაზარალებულზე უფრო მეტად ორიენტირებული მართლმსაჯულების“ დაპირებამ მსხვერპლთა შორის გამოიწვია უსაფუძვლოდ მაღალი მოლოდინები. ICC-ის რეპარაციის განვითარებად პრაქტიკაზე დაყრდნობით, წინამდებარე სტატია მიზნად ისახავს, გააანალიზოს დაზარებულზე ორიენტირებული მართლმსაჯულების აღსრულების ძირითადი ასპექტები და ის პრაქტიკული გამოწვევები, რომლებსაც ICC აწყდება რეპარაციული მართლმსაჯულების დაპირების შესრულებისას. სტატიაში წარმოდგენილია მოსაზრება, რომ ICC-ის სტრუქტურულად შეზღუდული და დიდი სიფრთხილით შეთანხმებული რეპარაციის მანდატი, მისი შედეგები და სხვა ხელისშემშლელი ფაქტორები, რომლებიც გამოვლინდა ICC-ის პრაქტიკაში, ყოველთვის უნდა იყოს გათვალისწინებული დაზარალებულებისთვის მიყენებული ზიანის გამოსწორების პროცესში ICC-ის წარმატების შეფასებისას. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ICC-ის რეპარაციული მართლმსაჯულების თანმხლები რიტორიკა ყოველთვის გამოიწვევს არარეალურ მოლოდინებს.
უკრაინის წინააღმდეგ ჩადენილი აგრესიისთვის რუსეთის მიმართ სამართლებრივი დევნის განხორციელების შესაძლებლობები : კრიტიკული ანალიზი 1 
რუსეთის ფედერაციის მიერ უკრაინაში არაპროვოცირებული შეჭრის კვალდაკვალ, არსებობს ფართო კონსესუსი, სულ მცირე გლობალური ჩრდილოეთის ქვეყნებში (Global North) , იმასთან დაკავშირებით, რომ რუსეთის სახელმწიფოს ლიდერები, პასუხისგებაში უნდა მიეცნენ აგრესიის დანაშაულის ჩადენისთვის. თუმცა, აღნიშნული კონსესუსი არ მოიცავს იმ საკითხს, თუ რა ფორმით უნდა დაისაჯოს რუსული აგრესია. ზოგიერთი კომენტატორი დავობს, რომ სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლო (ICC) წარმოადგენს ყველაზე შესაბამის ფორუმს მაშინაც კი, თუ სასამართლოს უფლებამოსილების გავრცელებას (გაცოცხლებას), რომის სტატუტში ცვლილებების შეტანა დასჭირდება. სხვები მხარს უჭერენ „ad hoc“ (დროებითი) საერთაშორისო ტრიბუნალს, მსგავსად სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალისა ყოფილი იუგოსლავიისთვის (ICTY) და საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალისა რუანდასთვის (ICTR) ან უკრაინის სასამართლო სისტემაზე დაფუძნებული შერეული ტრიბუნალი, რომელიც მხარდაჭერილი იქნება ევროპის საბჭოს (Counсil of Europe) მიერ. ასევე, ზოგიერთი, მხარს უჭერს ეროვნული დევნის წარმოებას, რომელსაც განახორციელებს თავად უკრაინა ან ის სახელმწიფოები, რომლებსაც აგრესიის დანაშაულზე უნივერსალური იურისდიქცია აქვთ. წინამდებარე სტატიაში, წარმოდგენილია უკრაინაში შეჭრასთან დაკავშირებითრუსეთის სახელმწიფოს ლიდერების პასუხისმგებლობის სხვადასხვა შესაძლებლობის კრიტიკული ანალიზი. აღნიშნული სტატია დაყოფილია სამ ნაწილად. პირველი ნაწილი ხსნის, რატომ არღვევს რუსეთის შეჭრა უკრაინაში ძალის გამოყენების აკრძალვის პრინციპს, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ქარტიის 2.(4) მუხლის შესაბამისად და წარმოადგენს აგრესიის დანაშაულებრივ ქმედებას საერთაშორისო ჩვეულებითი სამართლის ან რომის სტატუსის მიხედვით. მოცემული სტატია ასევე მოკლედ მიმოიხილავს საკითხს, წარმოადგენს თუ არა ბელარუსის მიერ რუსეთისთვის დახმარების გაწევა ცალკე დანაშაულებრივ ქმედებას. სტატიის მეორე და ძირითად ნაწილში, შეფასებულია ჩადენილ აგრესიაზე პასუხისმგებელ პირთა პასუხისგებაში მიცემის სამი, პოტენციური საერთაშორისოსამართლებრივი შესაძლებლობა. ამ კუთხით, განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა იმუნიტეტისა და შერჩევითობის საკითხებს. სტატიის მესამე ნაწილი მიმოხილულია ხსენებულ დანაშაულზე შიდა სისხლისსამართლებრივი დევნის შესაძლებლობა როგორც უკრაინაში, ასევე რომელიმე სხვა ქვეყანაში.
ქალის უფლებათა დაცვა შეიარაღებული კონფლიქტებისა და საომარი ვითარების დროს, საერთაშორისო ინსტრუმენტები და პრაქტიკა
ქალის უფლებათა დაცვა შეიარაღებული კონფლიქტებისა და საომარი ვითარების დროს, ისევე როგორც კონფლიქტის შემდგომ პერიოდში, თანამედროვე მსოფლიოს ერთ-ერთ ძირითად გამოწვევად რჩება. შეიარაღებული კონფლიქტების მიმდინარეობას თან ახლავს ქალთა და გოგონათა უფლებების მასობრივი დარღვევები, რაც კიდევ ერთხელ და განსაკუთრებით მწვავედ, დადასტურდა უკრაინაში მიმდინარე საომარი ვითარების პირობებში. სტატიის მიზანია, განიხილოს საერთაშორისო სამართლის უნივერსალური ინსტრუმენტებით ქალის უფლებათა დაცვა შეიარაღებული კონფლიქტების პირობებში, რაც გამოწვეულია ქალთა და მამაკაცთა მიმართ განსხვავებული რისკების არსებობით. ასევე, სისხლის სამართლის ტრიბუნალების და სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს პრაქტიკის საფუძველზე, სტატიაში წარმოდგენილია მსჯელობა იმის შესახებ, თუ რა გამოწვევების წინაშე დგას შეიარაღებული კონფლიქტების პირობებში ქალთა მიმართ ჩადენილი დანაშაულების გამოძიება და სამართლიანობის აღგენის პროცესი. მიუხედავად იმისა, რომ სტატიაში ძირითადი აქცენტი გაკეთებულია ქალის უფლებათა დარღვევებზე უშუალოდ შეიარაღებული კონფლიქტების დროს, სტატიის დასკვნით ნაწილში, ასევე იქნება მსჯელობა პოსტკონფლიქტურ პერიოდში გადასადგმელი ნაბიჯების შესახებაც.
საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ: იურისდიქციული ქაოსი ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში
სტატიაში გაანალიზებულია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს უახლესი გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II) (Georgia v. Russa (II). ისტორიულ მნიშვნელობასთან ერთად, ხსენებული გადაწყვეტილება იმითაცაა აღსანიშნავი, რომ შეიცავს მნიშვნელოვან სიახლეებს კონვენციის ექსტრატერიტორიული გამოყენების საკითხზე. ეს კონცეფცია მნიშვნელოვანი ხდება იმ ფონზე, რომ წევრი სახელმწიფოები სულ უფრო მეტად ერთვებიან საზღვრებს გარეთ საქმიანობაში და, ამდენად, იზრდებასახელმწიფოთაშორისი კონფლიქტის საფუძველზე წარმოშობილი საქმეების რაოდენობაც. სტატიაში კრიტიკულადაა გაანალიზებული გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილი და იგი მიზნად ისახავს, კვალდაკვალ გაჰყვეს სასამართლოს მიერ ექსტრატერიტორიულ იურისდიქციასთან დაკავშირებით შემოღებულ ახალ სტანდარტებსა და მის მხარდასაჭერად მოხმობილ არგუმენტებს. ამდენად, სტატიის პირველ ნაწილში, მიმოხილული იქნება სახელმწიფო იურისდიქციის საკითხი სასამართლოს მიერ დამკვიდრებული პრაქტიკის მიხედვით, ხოლო მეორე ნაწილში ავტორი ამ პრინციპებს მოარგებს სასამართლოს მიგნებებს და გამოავლენს ნაკლოვანებებს მის დასაბუთებაში. ავტორის პოზიციაა, რომ სასამართლო შეცდა საომარი მოქმედებების აქტიურ ფაზაში ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის საკითხთან დაკავშირებით სამართლისა და ფაქტების შეფასებისას.
საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის მიმოხილვა სადავო ნორმის მოქმედების შეჩერების ჭრილში
უკანასკნელ წლებში მნიშვნელოვნად იმატა საქმეებმა, რომლებშიც მოსარჩელე მხარეები ითხოვენ სადავო ნორმის მოქმედების შეჩერებას, რაც ადასტურებს საკითხის აქტუალურობას. ამასთანავე, საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის საფუძველზე დგინდება, რომ, ხშირად, ნორმის შეჩერების თაობაზე წარდგენლი შუამდგომლობები არ კმაყოფილდება, რასაც, არცთუ იშვიათად, მოსარჩელეთა მხრიდან არასწორად ფორმულირებული მოთხოვნა განაპირობებს. სწორედ ამიტომ სტატიის მიზანია გააანალიზოს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ სადავო ნორმის მოქმედების შეჩერების თაობაზე გადაწყვეტილების მიღების პროცედურა და წამოაჩინოს ის კრიტერიუმები, რომლებსაც სასამართლო ეყრდნობა ამ გადაწყვეტილების მიღებისას. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის სისტემური და ლოგიკური ანალიზის საფუძველზე სტატია იძლევა ამომწურავ ინფორმაციას ნორმის შეჩერების პროცედურასთან დაკავშირებით. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის წარმოჩენის პარალელურად ნაშრომში გაკრიტიკებულია საქართველოს კანონმდებლობის ის ნაწილი, რომლის თანახმადაც არ დაიშვება ნორმის მოქმედების შეჩერება მხოლოდ მოსარჩელის მიმართ. სტატიაში წარმოდგენილი ინფორმაცია წარმოადგენს ნომრის შეჩერების თაობაზე საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის შუამდგომლობით მიმართვის ერთგვარ გზამკვლევს და გამოსადეგია როგორც სტუდენტების, ასევე პრაქტიკოსი იურისტებისათვის.
კონსტიტუციის შესაბამისი განმარტების მნიშვნელობა საერთო სასამართლოებისა და საკონსტიტუციო ნორმათკონტროლისას
კონსტიტუციაზე შინაარსობრივი წვდომა და, შემდგომში, საერთო წესრიგში რეალიზება, ნებისმიერი სამართლებრივი სისტემის უმთავრესი ამოცანაა. აღნიშნული მიზნის მიღწევის ერთ-ერთ საშუალებად, ნორმის განარტების მეთოდებია, რომელთაც საერთო სულისკვეთება – კონსტიტუციაზე ორიენტირება არ უნდა დაკარგონ. ამ პროცესში, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კონსტიტუციის შესაბამისი განმარტება, რომელიც მნიშვნელოვან საფუძველს ქმის ორდინალურ წესრიგში კონსტიტუციური პრინციპების ფაქტობრივი ასახვისთვის. იგი კანონის ნორმას კონსტიტუციური საზომით აფასებს, ხოლო განმარტების მეთოდებს შორის კოლიზიას – კონსტიტუციის საფუძველზე წყვეტს. წინამდებარე ნაშრომში, გერმანული და ქართული სამართლებრივი სისტემების ურთიერთშედარების საფუძველზე, მიმოხილულია კონსტიტუციის შესაბამისი განმარტების გარშემო არსებული აქტუალური საკითხები. განსახილველი თემის მნიშვნელობა გამოიხატება როგორც თეორიული, ასევე პრაქტიკული კუთხით. პირველ რიგში, იგი მნიშვნელოვანია სისტემატიზაციის თვალსაზრისით, რათა უფრო კონკრეტულად იქნას აღქმადი სამართლის ნორმა და მისი განმარტების ხერხები. ამასთან, საინტერესოა, როგორც საერთო სასამართლოსთვის კონსტიტუციის შესაბამისი განმარტების დასაშვებობა, ისე მისი შესაძლო გადაკვეთის პუნქტები კონსტიტუციურ მართლმსაჯულებასთან.
სამართლის უზენაესობა ,,ქამელეონი სასამართლოს“ იურისპრუდენციაში – საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება პარტიულ სიებში სავალდებულო გენდერული კვოტის შესახებ*
საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმმა 2020 წლის 25 სექტემბერს მიიღო გადაწყვეტილება საქმეზე „ა(ა)იპ მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანება „ახალი პოლიტიკური ცენტრი“, ჰერმან საბო, ზურაბ გირჩი ჯაფარიძე და ანა ჩიქოვანი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.“ მოსარჩელეები ითხოვდნენ საქართველოს ორგანული კანონის „საარჩევნო კოდექსის“ იმ ნორმის (203-ე მუხლის მე-2 პუნქტის მე-2 წინადადება) კონსტიტუციასთან შეუსაბამოდ ცნობას, რომლის მიხედვითაც, „პოლიტიკურ პარტიებსა და საარჩევნო ბლოკებს ეკისრებათ ვალდებულება, წარადგინონ იმგვარად შედგენილი პარტიული სია, რომ სიის ყოველ ოთხეულში ერთი პირი მაინც იყოს განსხვავებული სქესის წარმომადგენელი. გასაჩივრებული ნორმა, მიუხედავად იმისა, რომ ცხადად ქალთა წარმომადგენლობის გაზრდის მიზანს ისახავდა, კანონმდებლის მიერ მაინც ნეიტრალური ენით იყო ჩამოყალიბებული. შედეგად, მეტი ზოგადობა პარტიულ სიაში ქალთა კვოტის დადგენის მიზნით შექმნილ ნორმას აძლევდა ისეთ შინაარსსაც, რომელიც შეცვლილ ფაქტობრივ გარემოებებში, მაგალითად, ქალთა უმრავლესობით შედგენილი პარტიული სიის პირობებში, მამაკაცთა კვოტირებასაც მოითხოვდა. საკონსტიტუციო სასამართლომ კანონმდებელს არ დაუფასა ფორმალური თანასწორობის კონსტიტუციური იდეალისადმი ამ გზით, თუნდაც, მოჩვენებითი პატივისცემის გამოხატვა. მოსარჩელეს არ ჰქონდა უკეთესი არჩევანი, გარდა იმისა, რომ სწორედ ფორმალური თანასწორობის პრინციპის ზოგადი ლოგიკის დაცვითვე, ედავა სავალდებულო გენდერული კვოტირების ორივე შესაძლო შემთხვევის კონსტიტუციასთან წინააღმდეგობაზე. შესაბამისად, არცთუ მცირე ირონიის შემცველი იყო სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი, რომლითაც სარჩელი ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა და მხოლოდ საარჩევნო პარტიულ სიებში მამაკაცთა შესაძლო კვოტირების მოთხოვნა გამოცხადდა კონსტიტუციის საწინააღმდეგოდ, ხოლო ქალთა კვოტირების მოთხოვნა კონსტიტუციის მე-11 მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებულ კონსტიტუციურად აუცილებელ პოზიტიურ ზომად იქნა მიჩნეული. სასამართლოს ამ გადაწყვეტილებით, ყველაზე მეტად ფორმალური თანასწორობის კონსტიტუციური პრინციპი დაზარალდა. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს არსებობის ორი დეკადის განმავლობაში ჩამოყალიბებული არცთუ მდიდარი იურისპრუდენცია, უმეტესწილად, სწორედ ამ იდეალის არეალში (თვალსაწიერში) ვითარდებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ სასამართლოს მიერ შექმნილ სტანდარტებსა და შემოწმების კონსტიტუციურ ტესტებს აკლიათ დოქტრინული ერთიანობა, თანმიმდევრულობა და სისრულე, შინაარსობრივად მათ საფუძველში ფორმალური თანასწორობის იდეალის ამოკითხვა მაინც შესაძლებელია. ერთ-ერთი ფაქტორი, რომელიც სასამართლოს ამგვარ იურისპრუდენციულ მიმართულებას განსაზღვრავდა, 1995 წლის კონსტიტუციის მე-14 მუხლის ტექსტი გახლდათ. ამ კონსტიტუციური ნორმის ფორმალური თანასწორობის კლასიკური იდეალის შესაბამისი ენა სასამართლოს შესაძლებლობას აძლევდა, მკაფიოდ გამიჯვნოდა არსებითი თანასწორობის კონცეფციებს, აღენიშნა (თუმცაღა ახსნა-დასაბუთების გარეშე) მათი ფუნდამენტური შეუთავსებლობა თანასწორობის (ფორმალურ) კონსტიტუციურ პრინციპთან. 2018 წელს ამოქმედებული კონსტიტუციის ახალი რედაქციის მე-11 მუხლის მე-3 პუნქტმა სასამართლოს მიერ შესასრულებელი იურისპრუდენციული სამუშაო მნიშვნელოვნად გაართულა. ამ ცვლილებამ კონსტიტუციაში შემოიტანა რა არსებითი თანასწორობის ენა, სასამართლოს გამოაცალა კონსტიტუციის ტექსტით მონიჭებული კომფორტი, თავიდან აერიდებინა ჰერაკლეს მისიასთან შეჭიდება და ეცადა ერთმანეთთან მკაფიო კონფლიქტში მყოფი ფორმალური და არსებითი თანასწორობის პრინციპების შეთანხმება კონსტიტუციური დოქტრინის ერთიან ჩარჩოში. განსახილველ გადაწყვეტილებაში სასამართლო მოუმზადებელი შეხვდა ამ მძიმე დოქტრინულ ტვირთს და მის დაძლევაში მარცხი განიცადა. თანმიმდევრული სტანდარტის განვითარებისა და დოქტრინული წინააღმდეგობების გადალახვის ნაცვლად, განსახილველი გადაწყვეტილება კიდევ უფრო არათანმიმდევრულსა და წინააღმდეგობრივს ხდის თანასწორობის კონსტიტუციური პრინციპის შინაარსსა და შემოწმების სტანდარტებს. ღრმა ღირებულებითი უთანხმოებები, რომლებიც ერთმანეთთან შეუთავსებლობამადე დაპირისპირებული კონსტიტუციური პრინციპების კონფლიქტიდანაა ნაწარმოები, სასამართლოს მიერ ან ტრივიალურად წარმოჩნდება და ასე მიიჩქმალება, ან იმგვარი მზა ფორმულარული მსჯელობით ცხადდება გადაჭრილად, რომელიც უფრო იდეოლოგიურ ჟანრს ეკუთვნის, ვიდრე – სერიოზულ დოქტინულ კონსტიტუციურ-სამართლებრივ დისკურსს. შედეგად, მნიშვნელოვნად იკლებს კონსტიტუციური წესებისა და დოქტრინის მიერ სამართლებრივი დარწმუნებულობისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის ხარისხი. ამით კიდევ უფრო ერყევა საფუძველი სამართლის უზენაესობას, კონსტიტუციური წესრიგის ფუნდამენტს, რომლის თანასწორობის ფორმალურ პრინციპთან არსებითი კავშირის სათანადო თანმიმდევრულობითა და სისრულით კონსტიტუციურ იურისპრუდენციაში აუსახველობაც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მორიგ სისტემურ ჩავარდნად შეიძლება მივიჩნიოთ. ამასთან, სასამართლოს მიერ გადაუჭრელი რჩება როგორც თანასწორობის ფორმალურ და არსებით პრინციპებს შორის დოქტრინული კავშირის ჩამოყალიბება საქართველოს კონსტიტუციის ჩარჩოში, ასევე არსებითი თანასწორობის მისაღწევად მისაღები პოზიტიური ზომების კონსტიტუციური შინაარსისა და მათი შემოღებისას კანონმდებლის მიხედულების ზღვრების მკაფიო და ცხადი წესებით ან/და სტანდარტებით განსაზღვრება. ეს მდგომარეობა მხოლოდ თანასწორობის მიმართულებით არ დგას და ზოგადად, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს, როგორც ინსტიტუტის, პრობლემაა. ეს პრობლემა ნათლად წარმოაჩენს მის მყიფე ინსტიტუციურ მდგომარეობას არაკონსოლიდირებული, არალიბერალური დემოკრატიის პირობებში. ამგვარ რეჟიმებში, მსგავსად ავტორიტარული და ჰიბრიდული რეჟიმებისა, ინსტიტუციურად სუსტი/პოლიტიკური თავდასხმებისგან დასუსტებული საკონსტიტუციო სასამართლოები პოლიტიკური ან/და საზოგადოებრივი ძალაუფლების ცენტრებისგან ძლიერ ზეწოლას განიცდიან. ადრე თუ გვიან, ისინი ექცევიან სხვადასხვა ფორმალური თუ არაფორმალური ძალაუფლების აქტორის გავლენის ქვეშ. ირონიულია, თუმცა საკონსტიტუციო სასამართლოების მოსამართლეთა ელიტებს, როგორც ავტორიტარულ და ჰიბრიდულ, ისე არალიბერალურ დემოკრატიულ რეჟიმებში, აქვთ „პრაგმატული“ საფუძვლებიც ძალაუფლების მქონეთა მიერ თავიანთი რეკრუტირების გასამართლებლად- ისინი ხომ თავად საკონსტიტუციო სასამართლოს ინსტიტუტს „იცავენ“. „პრაგმატული კომპრომისებით“ ძალაუფლების მქონეთა სასარგებლოდ, ისინი საკონსტიტუციო სასამართლოს საშუალებას უტოვებენ, შეასრულოს თავისი კონსტიტუციური ფუნქცია იმ საქმეებში, სადაც ძალაუფლების აქტორთა ინტერესების მიერ „წითელი ხაზები“ არ აქვთ მოხაზული. ძალაუფლების მიერ მოხაზულ „წითელ ხაზებს“ მიღმა მიღებული პროგრესული ან/და კონსტიტუციურად სწორი გადაწყვეტილებებით, ასეთი საკონსტიტუციო სასამართლოები, ერთი მხრივ, საკუთარი საზოგადოებრივი ლეგიტიმაციის ნარჩენებს ეპოტინებიან, მეორე მხრივ კი ამ ლეგიტიმაციის ნაშთების შენარჩუნებით იმ პოლიტიკური ძალაუფლების ლეგიტიმაციასაც აძლიერებენ, რომელსაც უმეტესწილად ემსახურებიან. ასეთი საოპერაციო სისტემა საკონსტიტუციო სასამართლოს მხრიდან ქამელეონობის ხელოვნების ათვისებას მოითხოვს.„წითელი ხაზები“ მუდმივად იცვლება თვით კონსოლიდირებულ ავტორიტარულ რეჟიმებშიც კი.რაც შეეხება არაკონსოლიდრებულ, ე.წ. „არალიბერალურ დემოკრატიებს“, აქ თავად ძალაუფლების ცენტრები იცვლებიან და შესაბამისად. არაპროგნოზირებადად ცვალებადია „წითელი ხაზებიც“, რომლებსაც წარმავალი ძალაუფლებები ხაზავენ. საქართველო დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდგომ უფრო ამ უკანასკნელ კატეგორიას განეკუთვნება. საკონსტიტუციო სასამართლოს მხრიდან ქამელეონობის სწავლა შეუთავსებელია ისეთი კონსტიტუციური ღირებულებების განუხრელ დაცვასთან, როგორიცაა სიცხადე, თანმიმდევრულობა, განსაზღვრულობა, განჭვრეტადობა. სამართლის უზენაესობა ქამელეონობის პირველი მსხვერპლია, თუმცა მისი მსხვერპლთშეწირვა საჯაროდ და სრულად მაინც ვერ ხერხდება. აუცილებელია ამ ღირებულებებისადმი მინიმალური ერთგულების დემონსტრირება მაინც. შესაბამისად, მათი უგულებელყოფა ძირითადად შეფარვით, ბოროტად გამოყენებითა და სტრატეგიული გათვლების მეშვეობით ხდება. ამ ფონზე თუ დავინახავთ, ის, რისთვისაც საკონსტიტუციო სასამართლოს ვაკრიტიკებთ განსახილველ გადაწყვეტილებასთან მიმართებით, მისი modus operandi და ინსტიტუციური თვითგადარჩენის მექანიზმია. კონსტიტუციური ქამელეონობა აზიანებს სამართლის უზენაესობას და საშუალებას აძლევს სასამართლოს შერჩევითად აღასრულოს ის. ბუნდოვანი, წინააღმდეგობრივი სტანდარტები, სუსტი და არათანმიმდევრული კონსტიტუციური დოქტრინა, ქამელეონი სასამართლოს მთავარი დასაყრდენია. ის საშუალებას აძლევს სასამართლოს, ადაპტირდეს მუდმივად ცვალებადი ძალაუფლების ცენტრების მიერ განსაზღვრულ ცვალებად და წინააღმდეგობრივ „წითელ ხაზებთან“ და დავალებებთან. იმისათვის, რომ წინამდებარე გადაწყვეტილების ანალიზი გამოვიყენოთ ავტორიტარულ და არალიბერალურ რეჟიმებში საკონსტიტუციო სასამართლოების ფუნქციების შესახებ არსებული მზარდი ლიტერატურის ჩარჩოში განსახილველად, პირველ რიგში, გვჭირდება აღნიშნული ლიტერატურის ძირითადი ელემენტების მიმოხილვა და საბაზისო თეორიული საყრდენების გამოკვეთა. ამ მხრივ, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იქნება დოქტრინული არათანმიმდევრულობისა და წინააღმდეგობრიობის, ისევე, როგორც შედარებითი საკონსტიტუციო სამართლებრივი „სესხების“ (როგორც ნორმებისა და ინსტიტუტების, ისე ნორმატიული გამართლების არგუმენტების) ბოროტად გამოყენების პრაქტიკის ცენტრალურ როლზე ყურადღების გამახვილება ავტორიტარული და არალიბერალური რეჟიმების საკონსტიტუციო სასამართლოების მუშაობაში. აღნიშნული ჩარჩოს ჩამოყალიბების შემდეგ, მომდევნო ნაწილებში, დაწვრილებით ვიმსჯელებთ გენდერული კვოტების შესახებ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების დოქტრინულ არათანმიმდევრულობასა და ზედაპირულობაზე სასამართლოს დასაბუთების ძირითადი დოქტრინული ელემენტების კრიტიკული, ნორმატიულ-თეორიული და შედარებითი ანალიზის მეშვეობით, ხოლო დასკვნებს შევაჯამებთ საქართველოში სამართლის უზენაესობისა და საკონსტიტუციო მართლმსაჯულების ამჟამინდელ მდგომარეობისა და სამომავლო პერსპექტივების შუქზე. კრიტიკული კითხვა, რომელიც ასეთი ტიპის აკადემიური სამუშაოს მიმართ დაისმის, არის შემდეგი: რამდენად გამართლებულია ავტორიტარული/არალიბერალური რეჟიმების მორჩილი საკონსტიტუციო სასამართლოების იურისპრუდენციის ანალიზი, მათი დაქვემდებარებული მდგომარეობის ემპირიული მტკიცებულების წარმოების მიღმა? სტატიის შეჯამებაში შევეცდებით პასუხი გავცეთ აღნიშნულ კითხვასაც. მიუხედავად იმისა, რომ ნორმატიული თვალსაზრისით ასეთი ანალიზის ღირებულება მართლაც მცირეა, განსაკუთრებით დოქტრინის კონსტრუქციის მიმართულებით, დაქვემდებარებული სასამართლოს იურისპრუდენციას კრიტიკული პერსპექტივის განვითარებისთვის მაინც გააჩნია ღირებულება ნორმატიულ თეორიაში. რაც შეეხება ამგვარი სამუშაოს ემპირიულ და პრაქტიკულ ღირებულებას, მას არც კრიტიკოსები აყენებენ ეჭვქვეშ.
pp სასამართლო კონტროლის ბოროტად გამოყენება: სასამართლოები დემოკრატიის წინააღმდეგ
როგორც ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ისე მთელ მსოფლიოში, სასამართლო, როგორც წესი, მოიაზრება უკანასკნელ თავდაცვით ხაზად ლიბერალ-დემოკრატიული რეჟიმის კონსტიტუციურ წესრიგში. მიუხედავად ამისა, წინამდებარე სტატია გვიჩვენებს, რომ მოსამართლეებისათვის უჩვეულო არ არის ისეთი გადაწყვეტილებების მიღება, რომლებიც მიზნამიმართულად უტევენ წარმომადგენლობითი დემოკრატიის ბირთვს. მაგალითად, მსოფლიოს მასშტაბით სასამართლოებს მოუხდენიათ ანტიდემოკრატიული კანონებისა და მიდგომების ლეგიტიმაცია, საარჩევნო სფეროს შეზღუდვის მიზნით აუკრძალავთ ოპოზიციური პარტიები, მოუხსნიათ შეზღუდვა საპრეზიდენტო ვადაზე და შეუვიწროებიათ ოპოზიციით დაკომპლექტებული საკანონმდებლო ორგანოები. ამ მიდგომას სასამართლო კონტროლის ბოროტად გამოყენებას ვუწოდებთ. ავტორიტარიზმისკენ მიდრეკილი რეჟიმები დროგამოშვებით ცდილობენ სასამართლოების ხელში ჩაგდებას და მათ არამართლზომიერად გამოყენებას დემოკრატიული წესრიგის ნგრევის ვრცელ პროექტში, ვინაიდან სასამართლოები ხშირად სარგებლობენ ლეგიტიმაციის ისეთი უპირატესობებით, რომლებიც ართულებს სასამართლოს ანტიდემოკრატიული ნაბიჯების აღმოჩენას და მათზე რეაგირებას როგორც ადგილობრივ, ისე საერთაშორისო დონეზე. წინამდებარე ნაშრომში წარმოდგენილია სასამართლო კონტროლის ბოროტად გამოყენების მაგალითები მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან, განხილულია რეაგირების შესაძლო გზები როგორც ადგილობრივ კონსტიტუციურ მოწყობაში, ისე საერთაშორისო სამართალში და დასმულია კითხვა, არსებობს თუ არა სასამართლო კონტროლის ბოროტად გამოყენების პოტენციური საფრთხე ამერიკის შეერთებულ შტატებში.
აღმჭურველი ნორმის არსი თავისუფლების ორი გაგების ჭრილში და მის კონსტიტუციურ კონტროლთან დაკავშირებული დოგმატური თავისებურებები
ნაშრომის მიზანია, ფუძემდებლური კონსტიტუციური პრინციპებისა და ნორმატიულ ფილოსოფიაში დამკვიდრებული ცნებების − პოზიტიური და ნეგატიური თავისუფლების − ჭრილში განიხილოს აღმჭურველი ნორმის ბუნება, მისი მიმართება სახელისუფლებო ძალის პროექციასთან და ამ მიმართების კონსტიტუციურ-სამართლებრივი მოწესრიგების ხასიათი. ნაშრომში დასაბუთებულია მოსაზრება, რომ ნორმა, თუკი იგი არსებითად უკავშირდება სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების რეალიზაციას, რომლის ბირთვსაც ნეგატიური თავისუფლება წარმოადგენს, მიუხედავად მისი ფორმალური აღმჭურველი ხასიათისა, დოგმატური თვალსაზრისით, ვერ კვალიფიცირდება აღმჭურველად. აღნიშნული მოსაზრების ფონზე გაკრიტიკებულია საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკა და იდენტიფიცირებულია სასამართლოს მსჯელობაში გამოვლენილი როგორც ლოგიკური, ასევე მატერიალურ-სამართლებრივი არათანმიმდევრულობის შემთხვევები.
ახალი შესაძლებლობები საპარლამენტო კონტროლისთის: ნორმატიული აქტების აღსრულების კონტროლი (ნააკ), თემატური მოკვლევა, თემატური მომხსენებელი
2018 წლის 6 დეკემბერს საქართველოს პარლამენტმა ახალი რეგლამენტი მიიღო. რეფორმა შეეხო პარლამენტის როგორც საკანონმდებლო, ისე − საკონტროლო ფუნქციების გაძლიერებას. რეფორმის ფარგლებში, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო პარლამენტის საკონტროლო საქმიანობას, ვინაიდან საქართველოს ამ მიმართულებით არც თუ ისე სახარბიელო პრაქტიკა ჰქონდა. სტანდარტული საზედამხედველო პროცედურების დახვეწის პარალელურად, რეგლამენტით დადგინდა ისეთი ინოვაციური მექანიზმები, როგორებიცაა: ნორმატიული აქტების აღსრულების კონტროლი (ნააკ), თემატური მოკვლევა და თემატური მომხსენებელი. წინამდებარე ნაშრომის მიზანია, ამ მექანიზმების არსისა და მნიშვნელობის წარმოჩენა.
სასამართლოს დამოუკიდებლობა, ანგარიშვალდებულება და უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეობის კანდიდატთა ხედვები
დამოუკიდებელი სასამართლო არა მხოლოდ კანონის უზენაესობისა და ადამიანის უფლებათა დაცვის, არამედ ქვეყნის ეკონომიკური და სოციალური განვითარების აუცილებელი წინაპირობაა. საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან დღემდე ქვეყანაში დამოუკიდებელი მართლმსაჯულების შექმნა კვლავ პრობლემად რჩება, რასაც მრავალი სხვადასხვა მიზეზი განაპირობებს. ალბათ, მთავარი ფაქტორი კვლავ სათანადო პოლიტიკური ნების არარსებობა და სათანადო საზოგადოებრივი ცნობიერების ნაკლებობაა. თითქოს უკვე შევეგუეთ იმას, რომ პოლიტიკურად მიკერძოებული სასამართლო ჩვეულებრივი მოვლენაა და თემიდამ ყველა ხელისუფალს ხარკი უნდა უხადოს: ზოგს მეტი, ზოგს ნაკლები. 2012 წელს „ქართული ოცნების“ მთავარი საარჩევნო დაპირება სამართლიანობის აღდგენა და დამოუკიდებელი სასამართლოს შექმნა იყო . მიღებული ცვლილებების შედეგად, გადახალისდა იუსტიციის უმაღლესი საბჭო, მოსამართლეებს მიეცათ იუსტიციის უმაღლეს საბჭოში კანდიდატურის დასახელებისა და არჩევის თავისუფლება, ასევე თვითმმართველობის დამკვიდრების რეალური შესაძლებლობები, მედიისთვის გაიხსნა დახურული სასამართლო სხდომები და სხვ. აღნიშნულის მიუხედავად, სასამართლოს მიმართ საზოგადოების ნდობა მნიშვნელოვნად არ გაზრდილა. შესაძლოა ამის მიზეზი იყოს, ერთი მხრივ, წარსულის მძიმე მემკვიდრეობა, ხოლო, მეორე მხრივ, ის ფაქტი, რომ სასამართლოს შიგნით ძალაუფლება იმავე ადამიანებს ჩაუვარდათ ხელში, რომლებიც მართავდნენ სასამართლოს 2012 წლამდე. მოსამართლეთა ამ ჯუფმა ერთმანეთთან დააკავშირა ორი შემხვედრი ინტერესი – მოსამართლეთა ინტერესი, რომ დაცული ყოფილიყვნენ სამართლებრივი დევნისგან და მეორე მხრივ, ხელისუფლების ინტერესი, რომ ეკონტროლებინა სასამართლო. მოსამართლეთა თვითმმართველობა სასამართლოს გაჯანსაღების ნაცვლად მოსამართლეთა თვითგადარჩენისა და მოსამართლეთა ვიწრო ჯგუფის ხელში ძალაუფლებისხელში ჩაგდების ახალ წყაროდ იქცა, ხოლო ახალმა ხელისუფლებამ ვერ გაუძლო ცდუნებას, რომ ეკონტროლებინა სასამართლო და კვლავ აღდგა ის მანკიერი კავშირი, რომელიც არსებობდა პოლიტიკურ ხელისუფლებასა და სასამართლოს შორის. 2016-19 წლებში მიღებული იქნა საკანონმდებლო ცვლილებები, რომელთა უკან აშკარად დგას მოსამართლეთა გავლენიანი ჯგუფის ძალაუფლების განმტკიცების ინტერესი. დამოუკიდებელი სასამართლოს მშენებლობა, ალბათ, ორი მთავარი ეტაპისგან შედგება – პირველი არის მოსამართლეების შერჩევა – დანიშვნის ეტაპი, ხოლო მეორე -ყველაფერი დანარჩენი. სასამართლოს დამოუკიდებლობის აპრობირებული სტანდარტები და მექანიზმები თავიანთ დანიშნულებას მხოლოდ მაშინ ასრულებენ, როცა პირველი ეტაპი, ანუ მოსამართლეთა დანიშვნის ეტაპი, წარმატებით დასრულდება და სასამართლო კორპუსი დაკომპლექტდება კეთილსინდისიერი და კვალიფიციური ადამიანებით. საზოგადოება სწორედ ასეთ მოსამართლეებს ანდობს მართლმსაჯულების განხორციელებასა და სასამართლოების მართვას. დემოკრატიულ საზოგადოებაში სასამართლო ხელისუფლება ცალკე შტოს წარმოადგენს, მოსამართლეები ინიშნებიან უვადოდ, მათ იცავთ იმუნიტეტი, სხვა საჯარო მოხელეებისგან განსხვავებით, პასუხს არ აგებენ ჩვეულებრივი პროფესიული შეცდომის გამო, მოსამართლის საქმიანობაში ჩარევა დაუშვებელია, სასამართლო კორპუსი ახდენს თვითგანახლებას, თვითრეგულირებასა და თვითგაჯანსაღებას, მოიპოვებს და ინარჩუნებს საზოგადოებრივ ნდობას, ქმნის და ახორციელებს სამართლებრივ პოლიტიკას, მართავს და განკარგავს საბიუჯეტო სახსრებს. მეორე მხრივ, თუ აღმოჩნდა ისე, რომ სასამართლოს მართვის ბერკეტები არაკეთილსინდისიერ ადამიანებს ჩაუვარდათ ხელში ყველა აპრობირებული მექანიზმი დემოკრატიისა და მართლმსაჯულების ინტერესის საზიანოდ შეიძლება იქნას გამოყენებული. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ჩვენ შეიძლება მივიღოთ სამართლებრივად დაცული ციხე-სიმაგრე, რომელიც შეიძლება იქცეს კორუფციის, ნეპოტიზმის, მართლმსაჯულებით ვაჭრობის,ძალაუფლების ბოროტად გამოყენებისა და უპასუხისმგებლობის ბუდედ. 2017 წელს მიღებულ იქნა მნიშვნელოვანი საკონსტიტუციო ცვლილება, რომლითაც უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეთა წარდგენის უფლებამოსილება საქართველოს პრეზიდენტისგან იუსტიციის უმაღლეს საბჭოს გადაეცა. 2018 წლის დეკემბერში იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მიერ საქართველოს პარლამენტისთვის წარდგენილმა 10 კაციანმა სიამ, როგორც ფორმის, ასევე შინაარსის გამო ფართო საზოგადოებრივი აღშფოთება გამოიწვია და პოლიტიკურ კრიზისშიც გადაიზარდა. 2019 წელს აღნიშნული კრიტიკის საპასუხოდ მმართველმა გუნდმა შეიმუშავა და დაამტკიცა უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეთა შერჩევის ახლებური რეგულაციები, რომელთა საფუძველზეც 2019 წლის ივნის-დეკემბერში უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეობის კანდიდატების შერჩევის პროცესი წარიმართა. აღნიშნულმა პროცესმა ასევე საზოგადოებრივი და საერთაშორისო მკვეთრი კრიტიკა დაიმსახურა, რაზეც ქვემოთ ვისაუბრებთ, თუმცა, მეორე მხრივ, დასაფასებელია ის, რომ ისტორიაში პირველად მოსამართლეობის კანდიდატები წარდგნენ საზოგადოების წინაშე და მათ მოუწიათ იმ შეკითხვებზე პასუხის გაცემა (ან არ გაცემა), რომლებიც წლების განმავლობაში დაგროვდა სასამართლო ხელისუფლების მიმართ. შესაბამისად, უზენაესი სასამრთლოს კანდიდატებთან გასაუბრებებმა წარმოაჩინა სასამართლოს ანგარიშვალდებულების სრულიად ახალი ფორმა. თუმცა სხვა საკითხია, თუ რამდენად წარმატებულად ჩააბარა სასამართლო ხელისუფლებამ ანგარიშვალდებულების ეს ტესტი. წინამდებარე სტატიაში განვიხილავთ სასამართლოს დამოუკიდებლობისა და ანგარიშვალდებულების კონცეფციებს, საქართველოში ამ კუთხით არსებულ ძირითად პრობლემებს და სასამართლოს ანგარიშვალდებულებისა და დამოუკიდებლობის კუთხით უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეობის იმ ოცი კანდიდატის ხედვებს, რომლებიც საქართველოს პარლამენტის წინაშე წარდგნენ.
საქართველოს კონსტიტუციის ახალი რედაქციის ხარვეზები და გამოწვევები
საქართველოს 1995 წლის კონსტიტუციის არსებობის არცთუ ხანგრძლივ ისტორიაში 2017 წელს განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს. მართალია, საქართველოს კონსტიტუციაში მეტნაკლებად პრინციპული ცვლილებები ადრეც განხორციელებულა (2004 და 2010 წლებში), მაგრამ თავისი მასშტაბურობით 2017 წელს საქართველოს პარლამენტის მიერ მიღებული კონსტიტუციური კანონი მნიშვნელოვნად აღემატება ყველა წინარე ცვლილებას. ეს ცვლილებები საქართველოს პარლამენტმა მიიღო 2017 წლის 13 ოქტომბრის კონსტიტუციური კანონით, რომელიც ამოქმედდა 2018 წლის 16 დეკემბერს, საქართველოს ახლადარჩეული პრეზიდენტის მიერ ფიცის დადებისთანავე. შეიძლება ითქვას, რომ 17 დეკემბრიდან ჩვენი ქვეყანა სრულიად ახალ კონსტიტუციურ-სამართლებრივ რეალობაში აღმოჩნდა, რადგან კონსტიტუციის დებულებები შინაარსობრივად, სტრუქტურულად და რაოდენობრივად იმდენად შეიცვალა, რომ საქართველო კლასიკური საპარლამენტო რესპუბლიკა გახდა, ხოლო მუხლების რაოდენობა 109-დან 78-მდე შემცირდა. ცვლილებები შეეხო კონსტიტუციის ყველა თავს, განსაკუთრებით – საქართველოს პრეზიდენტის, პარლამენტისა და მთავრობის უფლებამოსილებებს. შედარებით ნაკლებად შეიცვალა კონსტიტუციის მეორე თავი, ადამიანის ძირითად უფლებათა და თავისუფლებათა განმსაზღვრელი მუხლების დებულებები. ამ თავში შეტანილ ცვლილებათა ნაწილი დადებითად შეიძლება შეფასდეს, რის მაგალითად შეიძლება მოვიყვანოთ აკადემიური თავისუფლების, ფიზიკური ხელშეუხებლობისა და ინტერნეტზე წვდომის ძირითადი უფლებების სახელდებით აღიარება. მიუხედავად ამისა, აშკარაა, რომ ცვლილებების შედეგად კონსტიტუციის მეორე თავის რამდენიმე მუხლში გაჩნდა ხარვეზები, რაც ქმნის სერიოზულ კონსტიტუციურ-სამართლებრივ გამოწვევებს, იწვევს პრობლემებს, რომლებმაც, თავის მხრივ, შეიძლება დიდი სირთულეები შექმნას ადამიანის უფლებათა დაცვის კუთხით. ამ სტატიის მიზანი კონსტიტუციის აღნიშნული ხარვეზებისა და გამოწვევების გაანალიზება, მათგან მომდინარე პრობლემების წარმოჩენაა როგორც იურისტ-კონსტიტუციონალისტთა, ისე პოლიტიკოსთა წინაშე, რადგან ამ გამოწვევებზე პასუხი და პრობლემათა სრულად აღმოფხვრა კონსტიტუციაში სათანადო ცვლილებების შეტანით არის შესაძლებელი.
COVID-19 და ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია
ჩვენი ცხოვრება შეიცვალა. უმთავრესი, იქნებ ერთადერთი საკითხიც, რომლითაც ყველა დაინტერესებულია, არის მიმდინარე პანდემია. ამ პერიოდში „ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია“ ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული საერთაშორისო ორგანიზაციაა. არსებულიკრიზისი უდავოდ იქონიებს მნიშვნელოვან გავლენას ჩვენს ცხოვრებაზე, მოგზაურობასა და იმაზე, თუ როგორ აღვიქვამთ ჩვენს ხელისუფლებებს. აშკარაა, რომ ეს გრძელვადიანი ეფექტები უამრავი სადისერტაციო ნაშრომის, სტატიისა და მონოგრაფიის საგანი გახდება. ეს ბლოგპოსტი მოკლედ მიმოიხილავს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის როლს არსებული კრიზისის შეფასებაში. უკანასკნელ დღეებში უამრავმა ქვეყანამ (მაგალითად, საქართველო, ესტონეთი, სომხეთი, რუმინეთიდა ლატვია) გამოიყენა კონვენციის მე-15 მუხლით გათვალისწინებული გადახვევის შესაძლებლობა. როდესაც არსებული სიტუცია ჩაწყნარდება, ძალიან საინტერესო იქნება ამ დეკლარაციების ზუსტი ფორმულირებისა და გამოყენების გაანალიზება. აქვე დავიწყებ არსებულ სიტუაციაზე მე-15 მუხლის გავლენის გაანალიზებას. შემდგომშიმოკლედ მიმოვიხილავ, თუ როგორ შეიძლება კონვენციის სხვა მუხლების გამოყენება COVID-19-ის კრიზისის პირობებში. რა თქმა უნდა, ეს მხოლოდ მოსაზრებაა და COVID-19-ის რეალურ გავლენას 5-6 წელიწადში ვიხილავთ, როდესაც სახელმწიფოების მიერ გატარებულ ღონისძიებებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო თავის გადაწყვეტილებებში გააანალიზებს.
კორონავირუსის პანდემიასთან საბრძოლველად სახელმწიფოებმა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-15 მუხლის საფუძველზე საგანგებო მდგომარეობა უნდა გამოაცხადონ
ეჭვგარეშეა, რომ კარლ შმიტი საგანგებო ვითარების საკითხებში ყველაზე გამორჩეული მეცნიერია. თუმცა, მისმა ცნობილმა გამონათქვამმა „მმართველი ის არის, ვინც საგანგებო წესებზე იღებს გადაწყვეტილებას“ გამოიწვია დისკუსია საგანგებო უფლებებზე, რითაც გამოიკვეთა ამ უფლებების წინააღმდეგობრივი დამოკიდებულება იმ სამართლებრივ წესრიგთან, რომლის დაცვაც ევალებოდათ და დაკნინდა მათი დამცავი პოტენციალი. ამ ბლოგპოსტში განვიხილავ, რატომ უნდა მოხდეს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-15 მუხლის გამოყენება საგანგებო საკარანტინო უფლებამოსილებების ასამოქმედებლად კორონავირუსის პანდემიასთან ბრძოლის პროცესში. ეს არის „იდეალური საგანგებო მდგომაროების“ კონცეფციასთან ყველაზე ახლოს მდგომი სცენარი – სწორედ ისაა, რისთვისაც შეიქმნა საგანგებო მდგომარეობა. აღნიშნულის საპირისპიროდ და ადამიანის უფლებათა საზიანოდ, კონვენციის მე-15 მუხლის გამოუყენებლობა გამოიწვევს საგამონაკლისო უფლებამოსილებების ჩვეულ ნორმად გადაქცევას და ადამიანის უფლებათა დამცავი დებულებების ხანგრძლივ გაუარესებას.
ილიბერალიზმი აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში
ილიბერალიზმი შეგვიძლია გავიგოთ როგორც ლიბერალიზმის მიმართ კრიტიკული რეაქცია. ილიბერალური კრიტიკის საგანს წარმოადგენენ როგორც ლიბერალური თეორიები, ასევე ლიბერალური საზოგადოებები. როგორც სტივენ ჰოლმსი ამტკიცებს, არალიბერალებს და ანტილიბერალებს არ აქვთ სურვილი შეისწავლონ ლიბერალური თეორიები და ლიბერალური საზოგადოებები ერთმანეთისგან განცალკევებით, რადგან თვლიან, რომ ლიბერალური საზოგადოებები წარმოადგენენ ლიბერალური იდეების იდეალურ განსახიერებას. შესაბამისად, ლიბერალური საზოგადოებების მარცხი ავტომატურად გამოწვეულია ლიბერალური პრინციპების არაადეკვატურობით. წინამდებარე კვლევა განიხილავს აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში როგორც ილიბერალური თეორიების, ასევე ილიბერალური საზოგადოებების ამჟამინდელი თამაშის პრინციპებს. ასევე, ლიბერალიზმის არალიბერალი კრიტიკოსები ახდენენ ლიბერალიზმის, როგორც ერთი თანმიმდევრული/ერთიანი ფენომენის წარმოჩენასა და მის დემონიზებას. თუმცა, მაგალითისთვის, კონსერვატორ ლიბერალებს აქვთ მცირე საერთო სოციალ-დემოკრატებთან, ისევე როგორც ნეოლიბერალებს კლასიკური მიმართულების მიმდევრებთან. როგორც რალფ დარენდორფმა სწორად განმარტა, ფრიდრიხ ფონ ჰაიეკი და კარლ პოპერი შეგვიძლია განვიხილოთ ლიბერალ მოაზროვნეებად, მაგრამ მათი მოსაზრებები საკმაოდ განსხვავდება ერთმანეთისგან. ილიბერალური კრიტიკის ძირითად საგანს წარმოადგენს პოლიტიკური ლიბერალიზმის ღირებულებები: ადამიანთა უფლებები, სამართლიანობა, თანასწორობა და კანონის უზენაესობა, მულტიკულურალიზმისა და შემწყნარებლობის წინაშე აღებული ვალდებულებები, ისაია ბერლინის „ნეგატიური თავისუფლების“ იდეები, კარლ პოპერის „ღია საზოგადოება“, ჯონ როლზის „ნაწილობრივი კონსენსუსი“ (overlapping consensus) ან რონალდ დვორკინის თანასწორობა, როგორც „სუვერენული ღირსება“. ინსტიტუციურ ჭრილში ილიბერალიზმი უპირისპირდება ლიბერალურ დემოკრატიას, რომელიც წარმოადგენს არა მხოლოდ უმრავლესობის საზოგადოებრივი ძალაუფლების შეზღუდვას, არამედ ის აკეთებს წინასწარ დაშვებას, რომ დამყარებულია კანონის უზენაესობა, არსებობს შეკავებისა და გაწონასწორების მექანიზმები და დაცულია ადამიანის ფუნდამენტური უფლებები. ეს ნიშნავს, რომ არ არსებობს დემოკრატია ლიბერალიზმის გარეშე და ამავდროულად, შეუძლებელია ლიბერალური უფლებების არსებობა დემოკრატიის გარეშე. ამ თვალსაზრისით, „ილიბერალური ან ანტილიბერალური დემოკრატია“ან „დემოკრატიული ლიბერალიზმი“, როგორც ასეთი, არ არსებობს. ისინი, ვინც დემოკრატიას განიხილავენ, როგორც ლიბერალურ წყობას, ასევე აცხადებენ რომ ილიბერალიზმი თავისი არსით ეწინააღმდეგება კონსტიტუციონალიზმთან დაკავშირებულ ღირებულებებს, როგორც ლიბერალური დემოკრატიის ინსტიტუციონალურ ასპექტს: ძალთა გადანაწილება, უმრავლესობის სურვილების შეზღუდვა, ადამიანთა უფლებები და უმცირესობების დაცვა. შესაბამისად, ოქსიმორონული „ილიბერალური“ ან „პოპულისტური“ კონსტიტუციონალიზმი მისი ბუნებიდან გამომდინარე, აუცილებლად ავტორიტარულია. იმავე მიზეზით, ვფიქრობ, შეცდომაში შეგვიყვანს ანტიდემოკრატების, ნატივისტების და პოპულისტების, როგორ პოლიტიკური ლიბერალიზმის და ლიბერალური დემოკრატიის მთავარი მოწინააღმდეგეების, ერთმანეთისგან გამიჯვნა. ილიბერალები არიან ანტიდემოკრატები, რომლებიც ახდენენ წარმომადგენლობითი დემოკრატიის ნორმატიული საფუძვლის დელეგიტიმაციას, არიან ნატივისტები, რომლებიც იმიგრანტების ინტერესებისაგან იცავენ ადგილობრივი მაცხოვრელების ინტერესებს და, ამასთანავე, ისინი არიან პოპულისტები, რომლებიც „სუფთა ადამიანებს“ უპირისპირებენ „კორუმპირებულ ელიტას“. 2010-იან წლებში, აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში ილიბერალური ტენდენციების გაძლიერებასთან დაკავშირებით კიდევ ერთ აქტიურად განხილვად საკითხს წარმოადგენს 1989-1990-იან წლებში ლიბერალური დემოკრატიული რევოლუციის გავლენა ორი ათწლეულის შემდგომ მომხდარ ილიბერალურ კონტრრევოლუციაზე. ფრენსის ფუკუიამა, 1989 წლის ლიბერალური დემოკრატიისაკენ ცვლილების შესახებ დაწერილ მის ცნობილ კვლევაში წინასწარმეტყველებდა „პოლიტიკური ლიბერალიზმის ცალსახა გამარჯვებას“ და „დასავლური ლიბერალური დემოკრატიის, როგორც ადამიანური მმართველობის საბოლოო ფორმის, უნივერსალიზაციას“ (ფუკუიამა 1989). ივან კრასტევი და სტივენ ჰოლმსი მათ კვლევაში აცხადებენ, რომ იმ ფაქტმა, რომ 1989 წელს ლიბერალურ დემოკრატიას არ გააჩნდა ალტერნატივა და აღმოსავლეთ ცენტრალური ევროპის ქვეყნები იძულებულები იყვნენ მიებაძად დასავლური მოდელისთვის, ხელი შეუწყო რეგიონში ილიბერალიზმის წარმატებას. ისინი, ასევე აცხადებენ, რომ რეგიონში ღრმად აქვს ფესვები გადგმული ილიბერალიზმს ორი მიმართულებით, ამ ქვეყნების კანონგარეშე მყოფ ახალგაზრდებში და იმ დემოგრაფიული პანიკის გათვალისწინებით, რომელიც „მომავლის ექსპატრიაციამ“ დატოვა ამ ქვეყნებში. მიმაჩნია, რომ პოსტ-კომუნისტური ტრანზიციის პერიოდში არსებობდა როგორც მემარჯვენე ნაციონალისტური, ასევე მემარცხენე სოციალ-დემოკრატიული ალტერნატივა და დასავლეთის მიბაძვა იქნებოდა მხოლოდ საზიანო, იმ შემთხვევაში, თუ იარსებებდა სხვა, თანაბრად პერსპექტიული სცენარები, მაგრამ ზემოხსენებული ორი ალტერნატივა არ წარმოადგენდა მსგავსი ტიპის სცენარს. აღსანიშნავია, რომ მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ, ლიბერალური დემოკრატიის იმიტაციას გერმანიაში, ასევე ესპანეთში, პორტუგალიასა და საბერძნეთში არ გამოუწვევია ილიბერალური რეჟიმის ჩამოყალიბება. გარდა ამისა, ილიბერალურმა ლიდერებმა მიზანმიმართულად გამოიწვიეს „დემოგრაფიული პანიკა“, რითაც ლიბერალურად მოაზროვნე ადამიანებს გაუზარდეს მოტივაცია, რომ დაეტოვებინათ მათდამი პოლიტიკურად, რელიგიურად და კულტურულად მტრულად განწყობილი გარემო და საკუთარ ქვეყნებში არ დარჩენილიყვნენ როგორც რეჟიმის მტრები. თავად კრასტევი და ჰოლმსი მიიჩნევენ, რომ თანამედროვე ილიბერალიზმი მიმართულია პოსტ-ნაციონალური ინდივიდუალიზმისა და კოსმოპოლიტიზმისკენ და, რომ ილიბერალების აზრით, აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში თეთრკანიანი ქრისტიანი უმრავლესობის გადარჩენისთვის ყველაზე დიდ საფრთხეს წარმოადგენს დასავლური საზოგადოებების უუნარობა, რომ დაიცვან საკუთარი თავი. ქრისტიანი უმრავლესობის დაცვის ერთ-ერთ თვალსაჩინო მაგალითს წარმოადგენს 2019 წლის აპრილში, ვიქტორ ორბანის მთავრობის მიერ „უნგრეთის დახმარების სააგენტოს“ შექმნა. სააგენტოს ამოცანას წარმოადგენს დევნილი/შევიწროებული ქრისტიანების დაცვის მიზნით პროგრამების კოორდინირება. ბევრი თანამედროვე თეორეტიკოსისგან განსხვავებით, კრასტევი და ჰოლმსი ასევე ამტკიცებენ, რომ მულტიკულტურალიზმი არ წარმოადგენს ილიბერალიზმის მთავარ სამიზნეს, შესაბამისად, შეუძლებელია მასთან ბრძოლა იდენტობის პოლიტიკის უგულვებელყოფით, როგორც ამას ამტკიცებენ ზემოხსენებული თეორეტიკოსები. თუმცა, მაგალითისათვის, უნგრეთის პრემიერ-მინისტრის, ვიქტორ ორბანის მიერ უნგრული ერის ეთნიკურ ჰომოგენურობაზე გაკეთებული აქცენტი ამტკიცებს, რომ ილიბერალები იბრძვიან მულტიკულტურული საზოგადოების ცნების წინააღმდეგ: „ჩვენ არ გვსურს რომ ვიყოთ მრავალფეროვანი და არ გვსურს აღრევა... ჩვენ გვსურს დავრჩეთ ისეთებად, როგორიც ვიყავით მე-11 საუკუნეში აქ, შუა-დუნაის დაბლობზე“. ილიბერალური თეორიებისგან განსხვავებით, სტატიის მეორე ნაწილი განიხილავს ილიბერალურ საზოგადოებებს შორის არსებულ სამ ძირითად მიმართებას: სოციალური, ეკონომიკური და პოლიტიკური ურთიერთობები. სხვა საკითხებთან ერთად, მსურს დავადგინო, აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში ლიბერალიზმის უკუსვლა ლიბერალური იდეების მარცხის შედეგს წარმოადგენს თუ მის დამადასტურებელ მტკიცებულებას.
ჟურნალის წინამდებარე, XIV გამოცემა, ეძღვნება საკონსტიტუციო და მართლმსაჯულების რეფორმას საქართველოში და მის ფარგლებს გარეთ. სარედაქციო საბჭოს გადაწყვეტილებით, აღნიშნული თემატიკის შერჩევა განაპირობა საქართველოს კონსტიტუციის ძირეულმა გადასინჯვამ – მისი თვისობრივად ახალი რედაქციით ჩამოყალიბებამ, ისევე როგორც, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს შემადგენლობის სრულმა განახლებამ, რაც უკანასკნელ წლებში, მართლმსაჯულების სფეროში განხორციელებული ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ცვლილებაა. თუმცა, მიმდინარე ნომრის გამოცემაზე მუშაობის პარალელურად, მსოფლიო მოიცვა COVID-19-თან დაკავშირებულმა პანდემიამ, რომელმაც, თავის მხრივ, მნიშვნელოვანი გამოწვევების წინაშე დააყენა დემოკრატიული საზოგადოების ნორმალური ფუნქციონირება და ადამიანის უფლებების დაცვის საკითხი. მსოფლიოს მრავალმა ქვეყანამ, საქართველოს ჩათვლით, მიიღო შემზღუდავი ზომები პანდემიასთან გასამკლავებლად, რამაც გამოიწვია საგანგებო მდგომარების გამოცხადება, მკაცრი საკარანტინო ღონისძიებების გატარება, მთელი რიგი ფუნდამენტური უფლებებისა და თავისუფლებების შეზღუდვა საკმაოდ ხანგრძლივი ვადით. აქედან გამომდინარე, გადავწყვიტეთ, რომ, ერთი მხრივ, მიმდინარე გამოცემის თემატიკა გაგვეფართოებინა და მკითხველისთვის ასევე შეგვეთავაზებინა საინტერესო ანალიტიკური მასალა პანდემიასთან გამკვლავების სამართლებრივ ასპექტებზე, ხოლო მეორე მხრივ, გამოვხმაურებოდით ბოლო რამდენიმე თვის განმავლობაში ჩვენს ქვეყანაში მოქმედ არაორდინალურ სამართლებრივ რეჟიმს, რომელმაც არამხოლოდ პროფესიულ წრეებში, არამედ ფართო საზოგადოებაშიც საკმაოდ მწვავე დისკუსია გამოიწვია. ვიმედოვნებთ, რომ სწორედ აღნიშნული დისკუსია და მიმდინარე სასამართლო დავების გადაწყვეტა, ხელს შეუწყობს კანონმდებლობის სრულყოფას, არსებული ხარვეზების აღმოფხვრას და სამომავლოდ, პანდემიის მსგავსი საფრთხის წარმოშობის შემთხვევაში, ქვეყანას ექნება გაცილებით დაბალანსებული და ადამიანის უფლებებთან შესაბამისი რეაგირების მექანიზმები. ამდენად, სარედაქციო საბჭოს მიმოხილვა შედგება ორი ნაწილისგან: პირველ ნაწილში, მიმოვიხილავთ საქართველოში COVID-19 პანდემიის გამო გამოცხადებული საგანგებო მდგომარეობის სამართლებრივ ასპექტებს და მათ გავლენას ადამიანის უფლებების დაცვაზე. მეორე ნაწილში კი – მკითხველს შესაძლებლობა ექნება, გაეცნოს წინამდებარე გამოცემაში გამოქვეყნებული აკადემიური ნაშრომების მოკლე მიმოხილვას.
უნდობლობის კონსტრუქციული ვოტუმი – ნოვაცია ქართულ კონსტიტუციურ სამართალში
საქართველოს პარლამენტმა 2010 წლის 15 ოქტომბერს მიიღო კონსტიტუციური კანონი „საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილებებისა და დამატებების შეტანის შესახებ", რის შედეგადაც ქვეყნის ძირითადი კანონი ფაქტობრივად ახალი რედაქციით ჩამოყალიბდა. ცვლილებების შედეგად, რომელთა დიდი ნაწილი ძალაში 2013 წლის ოქტომბრის მორიგი საპრეზიდენტო არჩევნე- ბის შედეგად არჩეული პრეზიდენტის მიერ ფიცის დადების მომენტიდან ამოქმედდება, ქვეყანა მმართველობის შერეულ მოდელზე გადადის. უფრო ზუსტად, შერეული მმართველობის იმგვარ მოდელზე, რომელიც უპირატესად საპარლამენტო რესპუბლიკისკენ არის გადახრილი. ცვლილებების შედეგად, მთავრობის ფორმირება და კონტროლი მხოლოდ პარლამენტის მიერ მოხდება, თუმცა პრეზიდენტი კვლავ პირდაპირი წესით აირჩევა, რაც უცხოა კლასიკური საპარლამენტო მოდელის რესპუბლიკებისათვის. ამ ცვლილებებით, პარლამენტი ხდება მთავრობის მაკონტროლებელი ერთადერთი ორგანო და მთავრობაც უფლებამოსილებას ახლად არჩეული პარლამენტის წინაშე იხსნის. შესაბამისად, პარლამენტი აღჭურვილი უნდა იყოს ფართო უფლებამოსილებებით, რათა ეფექტურად განახორციელოს მთავრობის კონტროლი და, საჭიროების შემთხვევაში, მისი შეცვლა. თუმცა, მეორე მხრივ, ამ ბერკეტების პარლამენტის ხელში თავმოყრამ არ უნდა შეაფერხოს მთავრობის გამართული ფუნქციონირება. სწორედ ამ უფლებამოსილებების დასაბალანსებლად ჩამოყალიბდა საქართველოს კონსტიტუციის 81–ე მუხლი ახალი რედაქციით, რითაც შემოღებულ იქნა ქართული კონსტიტუციონალიზმისათვის აქამდე უცხო, უნდობლობის კონსტრუქციული ვოტუმის ინსტიტუტი. საკვლევ თემად უნდობლობის კონსტრუქციული ვოტუმის ინსტიტუტის არჩევა განაპირობა საქართველოში დღეს არსებულმა პოლიტიკურმა ვითარებამ და აზრთა სხვადასხვაობამ, რომელიც 2013 წლიდან ასამოქმედებელ კონსტიტუციურ ცვლილებებთან დაკავშირებით არსებობს. მით უფრო, რომ აღნიშნული ინსტიტუტი სრულიად უცხოა ქართული კონსტიტუციური სამართლისათვის. უნდობლობის კონსტრუქციული ვოტუმი მთავრობის მეთაურისადმი გამოხატული უნდობლობის ვოტუმის განსაკუთრებულ ფორმას წარმოადგენს, რითაც ხდება მთავრობის ახალი მეთაურის არჩევა, ხმების უმრავლესობით, პარლამენტის მიერ. ამ ინსტიტუტის მთავარი არსი ისაა, რომ მთავრობისათვის უნდობლობის გამოცხადების რეზოლუციის პროექტი, იმავდროულად, უნდა შეიცავდეს იმ პირის ვინაობას, რომელიც ამ რეზოლუციის მიღების შემთხვევაში დაიკავებს მთავრობის თავმჯდომარის პოსტს. მსგავსი მექანიზმი გათვალისწინებულია გერმანიის, პოლონეთის, სლოვენიის და რიგი სახელმწიფოების კონსტიტუციებით. ქართულ საკონსტიტუციო პრაქტიკაში ამ ინსტიტუტის დამკვიდრება უდავოდ წინგადადგმული ნაბიჯია, თუმცა არსებობს მთელი რიგი შენიშვნები ვენეციის კომისიის მხრიდან, რაც ძირითადად აღნიშნული მექანიზმის „დროში გაწელვის" რისკებს უკავშირდება. ასევე გაუმართლებლადაა მიჩნეული ორმაგი კენჭისყრის მოთხოვნა. სწორედ ამ მიმართულებებით დაიმსახურა კრიტიკა უნდობლობის კონსტრუქციული ვოტუმის ქართულმა ვარიაციამ ვენეციის კომისიის მხრიდან. კომისია აღნიშნავს, რომ ერთადერთი გაუმჯობესება მეორე მოსმენის შემდეგ ვადების შემცირებაა, რაც არ არის საკმარისი. ამრიგად, უნდობლობის კონსტრუქციული ვოტუმი, რომელიც ნოვაციას წარმოადგენს ქართულ კონსტიტუციურ სამართალში, საკმაოდ ქმედითი ბერკეტია პარლამენტის ხელში, რომელიც რჩება მთავრობის საქმიანობის ერთადერთ მაკონტროლებელ ორგანოდ. ამიტომ ამ ინსტიტუტის შემდგომი სრულყოფის მიზნით, აუცილებელია, გათვალისწინებულ იქნეს ვენეციის კომისიის დასკვნები და ევროპული გამოცდილება. საკვლევ თემად უნდობლობის კონსტრუქციული ვოტუმის მექანიზმის არჩევა განაპირობა საქართველოში დღეს არსებულმა პოლიტიკურმა ვითარებამ და იმ აზრთა სხვადასხვაობამ, რომელიც 2013 წლიდან ასამოქმედებელ კონსტიტუციურ ცვლილებებთან დაკავშირებით საზოგადოებასა და პოლიტიკურ წრეებში არსებობს. მით უფრო, რომ აღნიშნული ინსტიტუტი სრულიად უცხოა ქართული კონსტიტუციური სამართლისათვის. კონსტიტუციის შექმნა ექსპერიმენტია, რომლის შედეგი იქნება განსხვავებული იმისგან, რაც იყო გათვალისწინებული და რისი მოლოდინიც არსებობდა. წინამდებარე ნაშრომის მიზანს არ წარმოადგენს იმის განხილვა, თუ რა იყო საკონსტიტუციო რეფორმის იდეოლოგიური მიზანი. სტატიაში განხილული იქნება 2010 წლის კონსტიტუციური კანონი უნდობლობის კონსტრუქციული ვოტუმის ინსტიტუტის ჭრილში. შემოთავაზებული იქნება შედარებით-სამართლებრივი ანალიზი გერმანიის ძირითად კანონში განმტკიცებული უნდობლობის კონსტრუქციულ ვოტუმთან, ასევე, ვენეციის კომისიის მხრიდან გამოთქმული შენიშვნების ანალიზი და, ზოგადად, ამ ინსტიტუტის პოზიტიური და ნეგატიური ასპექტები.
სამართლებრივი ვაკუუმისა და საკანონმდებლო ხარვეზის პრობლემა საქართველოს სამართლებრივ მართლწესრიგში
დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპების ერთ-ერთ უძირითადეს, ფუძემდებლურ მოთხოვნას წარმოადგენს ქვეყნის საკანონმდებლო ბაზის იმგვარი ჰარმონიზება, რომ სამართლებრივი მართლწესრიგი იყოს ჯანსაღი, ქმედითი და პრაქტიკული. თუმცა სამართალშემოქმედებითი საქმიანობის კომპლექსურობისა და მასშტაბურობის, საზოგადოებრივი და სახელმწიფოებრივი სფეროების დინამიკური განვითარების გათვალისწინებით, რიგ შემთხვევებში ნორმატიულ აქტებში ადგილი აქვს საკანონმდებლო ხარვეზს. გარდა საკანონმდებლო ხარვეზისა, შიდასახელმწიფოებრივ სამართალში არსებობს სამართლებრივი ვაკუუმი, რომელიც თავისი არსით უფრო ნეგატიური, უარყოფითი შედეგების მომტანია, ვიდრე საკანონმდებლო ხარვეზი. წინამდებარე სტატიის მიზანია: 1. ნორმატიულ აქტებში საკანონმდებლო ხარვეზისა და სამართლებრივი ვაკუუმის კონსტიტუციურ-სამართლებრივ ჭრილში განხილვა; 2. მათი ურთიერთგამიჯვნა ურთიერთშედარების გზით; 3. თითოეულის გამომწვევი მიზეზების ილუსტრაცია და 4. მათი აღმოფხვრის სამართლებრივი გზების ძიება. მოცემული სტატიის ფარგლებში სამართლებრივ ვაკუუმზე მსჯელობა ეყრდნობა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმის 2010 წლის 28 დეკემბრის #494-ე განჩინებას. ამ კონკრეტული მაგალითის საფუძველზე, სტატიაში განხილულია ნორმატიული აქტის ცნება, დამახასიათებელი თვისებები, მისი როლი და ფუნქცია სამართლებრივ აქტთა სისტემაში. პარალელურად გათვალისწინებულია ჩეხეთის, ლიტვის, ნიდერლანდების, ხორვატიის, სამხრეთ აფრიკის სახელმწიფოთა მიდგომა საკონსტიტუციო სასამართლოს ზემოთ ხსენებულ განჩინებაში წამოჭრილ ანალოგიურ საკითხთან დაკავშირებით. სტატიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტი არის ის, რომ სამართლებრივი ვაკუუმის აღმოფხვრა ადამიანის უფლებათა დაცვის კონსტიტუციურ გარანტიად წარმოაჩინოს. რომელიმე სამართლებრივი სფეროს ღიად, დაურეგულირებლად დატოვებამ შესაძლოა საფრთხე შეუქმნას იმგვარი ფუნდამენტური ღირებულებების უზრუნველყოფას, როგორიცაა ადამიანის ძირითადი უფლებები. ის, რომ მსგავსი სამართლებრივი მდგომარეობა სახელმწიფოს მოქმედების ვალდებულებას იწვევს, უდავოა. სტატიაში საკანონმდებლო ხარვეზზე მსჯელობისას ყურადღება გამახვილებულია საკანონმდებლო და სამართლებრივ ხარვეზებს შორის სხვაობაზე და კანონმდებლის სამართლებრივ-პოლიტიკურ შეცდომაზე, რაც ასევე განსხვავდება საკანონმდებლო ხარვეზისგან და სამართლებრივი ვაკუუმისგან. ნაშრომში შემოთავაზებულია სამართლებრივი ვაკუუმის შევსებისა და არსებული ვითარები „გაჯანსაღების" ის სამართლებრივი ბერკეტი, რომელიც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს თავისი კომპეტენციის ფარგლებში გააჩნია. თუმცა მის პრაქტიკულ გამოყენებას ადგილი არასდროს ჰქონია. რაც შეეხება საკანონმდებლო ხარვეზის გამოსწორებისა და სამართლებრივი სივრცის სრულყოფილების გზების ძიებას, ყურადღება მიმართული იქნება საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტით გათვალისწინებულ კომპეტენციაზე.
საქართველოს პარლამენტის ქუთაისში გადატანა – ნაბიჯი რეგიონალიზმისაკენ თუ უბრალოდ ადგილსამყოფლის ცვლილება
2012 წლის საქართველოს საპარლამენტო არჩევნების შედეგების გამოცხადების შემდეგ ძალაში შევიდა საკონსტიტუციო ცვლილება, რომლის თანახმადაც, საქართველოს პარლამენტის პლენარული სხდომების ჩატარების ადგილად განისაზღვრა ქალაქი ქუთაისი. დღეს პარლამენტი მართლაც ფუნქციონირებს ქუთაისში, თუმცა დეპუტატთა მნიშვნელოვან ნაწილს აქვს მოსაზრება, რომ პარლამენტი ისევ თბილისში უნდა დაბრუნდეს. ცნობილია, რომ მსოფლიოში არსებობს ისეთი ქვეყნები, რომელთა პარლამენტები, მთავრობები, პრეზიდენტის აპარატები ან სასამართლოები სხვადასხვა ქალაქებში მდებარეობენ და ფუნქციონირებენ. ზოგჯერ ასეთ ქალაქებს დედაქალაქის სტატუსი აქვთ, ხოლო თუ არა აქვთ მაშინ მათ დეფაქტო დედაქალაქებს უწოდებენ. ჩემი მიზანია გამოვარკვიო, თუ რა მიზნები ან მიზეზები აქვს მსოფლიოს ქვეყნების მიერ ხელისუფლების შტოთა ამგვარ ტერიტორიულ გადანაწილებას და ხომ არ აქვს ამას ერთგვარი დეცენტრალიზაციის ფუნქცია? ასევე შევეცდები განვმარტო დეცენტრალიზაციის არსი და განვსაზღვრო, რამდენადაა შესაძლებელი დეცენტრალიზაციაზე საუბარი პარლამენტის, მთავრობის, პრეზიდენტის აპარატის ან სასამართლოს სხვადასხვა ქალაქში განთავსებისას. შედარებით-სამართლებრივ საფუძველზე კარგად გამოჩნდება, რამდენად არის ქუთაისის პარლამენტის ადგილმდებარეობის ცვლილება საქართველოში დეცენტრალიზაციის წინა პირობა და როგორი სტატუსი უნდა ჰქონდეს ქუთაისს. ასევე მიზანშეწონილია თუ არა საქართველოს პარლამენტის კვლავ თბილისში გადმოტანა. ქართული კონსტიტუციური სამართალი აქამდე არ იცნობდა ხელისუფლების შტოთა ტერიტორიულ გადანაწილებას და ამ ცვლილებით ფაქტობრივად ახალი მიდგომა დაინერგა ქართულ საკონსტიტუციო სამართალში. ამ საკითხთან დაკავშირებით ქართულ საზოგადოებაშიც აზრთა სხვადასხვაობაა. თუმცა მიმაჩნია რომ პარლამენტის ადგილმდებარეობასთან დაკავშირებული პრობლემის განხილვა სამართლებრივ ჭრილში არც ისე ხშირად ხდება და ჩემი მსჯელობით შევძლებ გარკვეული მნიშვნელობის სამართლებრივი დასკვნები გავაკეთო. საქართველოს კონსტიტუციას ქართული საზოგადოების ცხოვრებისათვის არც თუ ისე მცირე მნიშვნელობა აქვს, განსაკუთრებით იმას ექცევა ყურადღება, თუ როგორ სრულდება ამ კანონის დებულებები რეალურ ცხოვრებაში. ზემოთ განხილული ცვლილება მართლაც განხორციელდა და პარლამენტი დღეს ქუთაისში ფუნქციონირებს, თუმცა არსებობს არგუმენტაცია იმის შესახებ, რომ კონსტიტუციის ჩანაწერი უნდა შეიცვალოს. საინტერესოა რა არის ამ ცვლილების განხორციელების სამართლებრივი საფუძველი. ის, რომ პარლამენტის ქუთაისში გადატანა უფრო დიდ ხარჯებთანაა დაკავშირებული მთლად ღირებულ სამართლებრივ არგუმენტად ვერ ჩაითვლება. მაშ რატომ წარმოიშვა მსგავსი პრობლემა? მე ასევე შევეცდები ამ კითხვაზე პასუხის გაცემასაც. ბოლო ხანებში საქართველოს კონსტიტუციამ მრავალი ცვლილება განიცადა. თუმცა მიზანი ერთია, რომ ქართველ ხალხს უნდა ჰქონდეს ისეთი კონსტიტუცია, რომელიც იქნება დემოკრატიული და პროგრესული. არის თუ არა პარლამენტის ადგილმდებარეობის ცვლილება ნაბიჯი დემოკრატიისა და პროგრესისაკენ, თუ ეს მხოლოდ ფასადური მოვლენაა და არაფერს ცვლის ქვეყნის წინსვლისა და განვითარების გზაზე? სწორედ ამ საკითხს შეეხება ჩემი მსჯელობის ბოლო ნაწილი, რამდენად პროგრესული მოვლენაა პარლამენტის ადგილმდებარეობის ცვლილება.
პროპორციულობის პრინციპი და თავისუფლება ესეი კონსტიტუციური სამართლის მეთოდზე
პროპორციულობის პრინციპის დანერგვა საკონსტიტუციო სამართალწარმოებაში უმნიშვნელოვანესი მოვლენაა თანამედროვე სამართლის განვითარებაში. პროპორციულობა „კონსტიტუციურობის უნივერსალური კრიტერიუმი" გახდა. მისმა გავრცელებამ მთელ მსოფლიოში მეცნიერები აიძულა, მისთვის „მე-20 საუკუნის ყველაზე წარმატებული სამართლებრივი ტრანსპლანტი" ეწოდებინათ. თუმცა ეს წარმატება ისევ დამაბნეველია. პროპორციულობის პრინციპით მოსამართლეების ძალაუფლების გაზრდამ, როგორც ჩანს შექმნა დაძაბულობა/დაპირისპირება ამ პრინციპსა და დემოკრატიული მმართველობის იდეალებს შორის. უფრო მეტიც, დაცვა, რომელსაც ეს მეთოდი კონსტიტუციურ უფლებებს სთავაზობს, ავტომატური არ არის, ის დამოკიდებულია სასამართლოების კონტექსტუალურ შეფასებაზე, რომ უფლებები საკმარისად ძლიერია დაპირისპირებული საჯარო თუ კერძო ინტერესების დასაძლევად. პროპორციულობის პრინციპის გამოყენებისას უფლებები უბრალოდ გარკვეული ფაქტორებია, რომლებსაც ითვალისწინებს სასამართლო სამართლებრივი ანალიზის დროს, რაც უნდა ვაღიაროთ, რომ „ბევრს არაფერს ნიშნავს" მიუხედავად ამისა, ჩვენ მაინც „პროპორციულობის ერა"-ში ვცხოვრობთ. მოსამართლეები აღმოსავლეთ ევროპიდან სამხრეთ აფრიკამდე და კანადიდან ბრაზილიამდე თუ ევროპის სუპრანაციონალურ სასამართლოებამდე, იყენებენ პროპორციულობის პრინციპს კონსტიტუციურ სამართალში და მის მიღმა. პროპორციულობის პრინციპის გლობალური გავრცელება საკმარისად არის დადასტურებული. ეს მეთოდი მე-19 საუკუნეში პრუსიის ადმინისტრაციულ სამართალში დაიბადა, შემდგომ მეორე მსოფლიო ომის დასრულებისას, კონსტიტუციური სამართლის სფეროში გადაინაცვლა და პირველად გერმანიაში, თანდათანობით კი დანარჩენ მსოფლიოში კონსტიტუციური სამართლის იურისტების წარმოსახვა დაიპყრო. პროპორციულობისთვის ცენტრალური ადგილის მინიჭებამ ეს მეთოდი „გლობალური კონსტიტუციონალიზმის ფუძემდებლურ ელემენტად"აქცია საკონსტიტუციო საქმისწარმოებაში, გარდა ამერიკული სამართლისა. თუმცა, პროპორციულობის პრინციპის წარმატება რთულად ასახსნელია. მისი გავრცელების მიზეზების ახსნის თეორიები მთელ სპექტრს მოიცავს, ცივი, რეალისტური მიდგომებიდან იდეალისტურ თეორიებამდე. რეალისტური კუთხით, მოსამართლეები პროპორციულობის პრინციპს იმიტომ წყალობენ, რომ ის მოსამართლის მიერ დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელებას უფრო დამაჯერებლად თუ ეფექტურად მალავს, ვიდრე სხვა დანარჩენი ალტერნატიული მეთოდები, მაგალითად, კატეგორიული დასაბუთება (categorical reasoning) ან დაბალანსება. კონფლიქტური ინტერესების შეჯერებისთვის ფორმალური სტრუქტურის მინიჭებით, პროპორციულობის პრინციპი ისეთ ილუზიას გვთავაზობს, თითქოს ღირებულებები შეიძლება ერთ სკალაზე განლაგდეს, მიუხედავად იმისა რომ შეუძლებელია მათი ერთი სტანდარტით შეფასება. თუმცა აღნიშნული თეორიები ბევრ საკითხს ტოვებენ უპასუხოდ. პროპორციულობის წარმატების სათავედ მხოლოდ ამ შენიღბული ფუნქციის აღიარება ჩიხში შეყვანის უმოკლესი სამართლებრივი გზაა. პროპორციულობის პრინციპზე აგებული საკმაოდ რთული და დეტალური სასამართლო დასაბუთება (ჯუდიციალ რეასონინგ) არ შეიძლება „აპრიორი" უარვყოთ, როგორც უბრალოდ ფიქციური. ამის საპირისპიროდ, იდეალისტური მიდგომა კონცენტრირდება დასაბუთების პროცესზე და ხაზს უსვამს მის თანდაყოლილ რაციონალიზმს. როგორც დავინახავთ, პროპორციულობის ამგვარი შეფასებები, როგორც წესი, უყურადღებოდ ტოვებს სერიოზულ ნაკლოვანებებს ამ პრინციპის სასამართლო გამოყენების პრაქტიკაში. მაგრამ ასეც რომ არ იყოს, იდეალისტური შეფასებების უმრავლესობა პროპორციულობის გავრცელებას მხოლოდ ამართლებს, ისე რომ არ ხსნის მისი მიმზიდველობის მიზეზს. თავი რომ დავანებოთ სკეპტიციზმს მხოლოდ წმინდა რაციონალური სამართლებრივი დასაბუთების პერსპექტივის თაობაზე მე-20 საუკუნის მასიური მკვლელობებისა და კატასტროფების ფონზე, მხოლოდ რაციონალიზმს არ ძალუძს სრულად გამოააშკარავოს ამ მეთოდის ხიბლი ისეთი რთული ინსტიტუციური აქტიორისთვის, როგორიცაა სასამართლო. ჩემი მიზანია, დამატებითი განმარტებები შემოგთავაზოთ პროპორციულობის პრინციპის როგორც კონსტიტუციური კონტროლის მეთოდის პოპულარობის მიზეზებზე. მე ვამტკიცებ, რომ ალტერნატიულ მეთოდებთან შედარებით, პროპორციულობის პრინციპი უფრო მეტად ეხმარება მოსამართლეს, რომ მან შეამციროს ის ეფექტი, რასაც რობერტ ქავერი „თანდაყოლილ სირთულეს" უწოდებს, რომელსაც „სახელმწიფო კანონმდებლობის ძალადობა იწვევს თავისუფალი ინტერპრეტაციის პროცესზე"10. ძალების გადანაწილების მექანიზმების რუტინული განთავსების გარდა, რითაც მოქალაქეს აიძულებენ, რომ „თავისუფალი იყოს", კონსტიტუციური დემოკრატიის სახელმწიფო ინსტიტუტებმა უნდა გაამართლონ აგრეთვე ამ განთავსების მიმართულებები. ამგვარად, კანონის ძალადობას ორი განზომილება აქვს. ერთს, იძულებით მიმართულებას, მოქმედებისა თუ უმოქმედობის ფორმა აქვს, რომელსაც სახელმწიფო იყენებს თავისი ქვეშევრდომების წინააღმდეგ. მაგრამ ძალადობის მეორე განზომილება, რომელიც პირველთან არის დაკავშირებული, სათავეს იღებს ამ იძულებით მიღებული შედეგების გამართლების პროცესიდან. როგორც დავინახავთ, ეს დასაბუთება ასახავს დამარცხებული/წაგებული მხარის ინტერპრეტაციული პროცესის შედეგის სახელმწიფოს მიერ უარყოფას. მე ვვარაუდობ, რომ პროპორციულობის პრინციპი იმიტომ იზიდავს მოსამართლეებს, რომ მათ ადეკვატური მეთოდები სჭირდებათ იმ ძალადობის შესამსუბუქებლად, რომელსაც მათ მიერ გამართლებული სახელმწიფო იძულება იწვევს კერძო (არაოფიციალურ) ინტერპრეტაციაზე კონსტიტუციურ დავებში. თუკი კანონის ძალმომრეობის მეორე განზომილება არ შემსუბუქდება, შეიძლება სასამართლოების ფუნქცია მოსარჩელეებისადმი, როგორც მოქალაქეებისადმი, რაც მათ სარჩელებზე გულისხმიერ რეაგირებაში გამოიხატება, საერთოდ მოიშალოს. ტოტალიტარული რეჟიმისგან განსხვავებით, რომლის ინსტიტუტები არ რეაგირებენ ან სულაც უარესი – თავიანთ ქვეშევრდომებს სჯიან მოთხოვნების საპასუხოდ, კონსტიტუციური დემოკრატიის სახელმწიფო ინსტიტუტებს აკისრიათ მოვალეობა, იმგვარად გასცენ პასუხი მოქალაქეების პრეტენზიებს, რომ თითოეული მოსარჩელის სოციალური მდგომარეობა აღიარებული და განმტკიცებული იქნეს როგორც თავისუფალი და თანასწორი. სამართლებრივი დავის შემთხვევაში გულისხმიერი რეაგირება ყოველთვის ვერ მოითხოვს ნებისმიერი მოსარჩელის მატერიალურ დაკმაყოფილებას. მაგრამ ის ითხოვს, რომ გამამართლებელმა შედეგმა გარკვეული პირობები დააკმაყოფილოს. მაგალითად, ის ითხოვს, რომ გამამართლებელი გარემოება პატივისცემით და ღირსეულად მოექცეს ნებისმიერ მოსარჩელეს, მათ შორის მათაც, რომელთა სარჩელი უეჭველია, რომ არ დაკმაყოფილდება. მე გთავაზობთ მოსაზრებას, რომ პროპორციულობის პრინციპი ამ მოთხოვნებს უკეთ პასუხობს, ვიდრე ალტერნატიული მეთოდები. ერთი შეხედვით, შეიძლება არალოგიკურად გვეჩვენებოდეს, რომ მოსამართლის გულისხმიერება (გულისხმიერი რეაგირება) იმაზე უნდა იყოს დამოკიდებული თუ როგორი წარმატებით ამსუბუქებს სასამართლო იმ ძალადობას, რომელსაც ის მხარეების იურისგენერაციულ პროცესს აყენებს. მაგალითად, მოსარჩელე, ჩვეულებრივ, წამგებიან პოზიციაში აყენებს თავს მისი სარჩელის ძლიერი მხარეების გაზვიადებით. მისი მცდარი წარმოდგენა სარჩელის სიძლიერეზე ამწვავებს ძალადობის შეგრძნებას, რომელსაც სასამართლო იწვევს იმით, რომ სარჩელს არ აკმაყოფილებს, რაც შედეგად გაუმართლებლად მაღალ ბარიერს აჩენს სასამართლო გულისხმიერებისთვის. უფრო მეტიც, მაშინაც კი, როცა არ არსებობს გადაჭარბებული მოლოდინი, უბრალოდ ის იმპერატივი, რომ საქმე გადაუწყვეტელი არ დარჩეს, ღრმა ნაპრალს აჩენს მხარეთა აღქმას შორის, იქნება ეს ინდივიდუალურ პირებსა თუ მათ და სახელმწიფოს შორის დავისას, სასამართლო გადაწყვეტილების მიღებამდე და მიღების შემდეგ. ყოველ შემთხვევაში, რთულ საქმეებში, თითქოსდა შედარებით ძლიერი სარჩელები ისეა წარმოდგენილი, როგორც მხარეთა იურისგენერაციული ინტერპრეტაციის შედეგები, რომლებიც ოფიციალურ დადასტურებას ითხოვენ სასამართლოსგან, როგორც იმ ინსტიტუტისგან, რომელიც იღებს გადაწყვეტილებებს კონსტიტუციური განმარტების სადავო საკითხებზე. თუმცა, მიუხედავად ამისა, განსაცვიფრებელი წყვეტა არსებობს, ერთი მხრივ, სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების გამოტანამდე (ex ante) მხარეების მიერ მათი სარჩელის ძლიერი მხარეების აღქმას და, მეორე მხრივ, უკვე სასამართლო გადაწყვეტილების გამოტანის შემდეგ (ex post)კონსტიტუციურობასთან დაკავშირებულ ბინარული განცხადებების აღქმას შორის. კონსტიტუციურობის/კანონიერების შესახებ ბინარული განცხადებები (კონსტიტუციური/არაკონსტიტუციური ან კანონიერი/უკანონო) სპობს გამარჯვების შესაძლო შანსს, რომელიც სარჩელს ჰქონდა სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების გამოტანამდე. კონსტიტუციურობის შესახებ განცხადებების ბინარული შედეგები ზრდის მხარეთა თავისუფალი ინტერპრეტაციის პროცესზე ძალადობას, რომლითაც სამართლებრივი დავა სრულდება. როგორც კონსტიტუციური სისტემის შემადგენელი ელემენტი, სასამართლო უმოქმედობა არ შეიძლება რომ კანონის ძალადობის წყარო იყოს. თუ შეიძლება რომ იყოს, მნიშვნელოვანია, ძალადობის ხსენებისას გავითვალისწინოთ ძალადობის ხარისხიც. გარკვეული დონის ძალადობას ვერ ავცდებით სამართალში, სასამართლო მეთოდოლოგია ახდენს გადაწყვეტილების დასაბუთების სტრუქტურირებას და, ამგვარად, აკონტროლებს ძალადობის ხარისხს. კანონის ძალადობის ორი წყარო – შედეგი და შედეგის დასაბუთება ერთმანეთთან არის დაკავშირებული. როგორც ჩარლზ თილი ასკვნის თავის სოციოლოგიურ კვლევაში მიზეზების ახსნის შესახებ, „რაც არ უნდა მოხდეს მიზეზების ახსნის, დასაბუთების პროცესში, მიზეზების გამცემიც და მიმღებიც მათი თანასწორობისა თუ უთანასწორობის განსაზღვრებაზე აწარმოებენ მოლაპარაკებებს". პროპორციულობა გამოირჩევა იმით, თუ როგორ განაწყობს მოსამართლეს მხარეების მიმართ და მხარეებს ერთმანეთის მიმართ. ეს მართებული კონტექსტია, რათა ავხსნათ პროპოციულობა როგორც მეთოდი, რომელიც „თანაბარ პატივისცემასა და ყურადღებას იჩენს საქმის ნებისმიერი მონაწილისადმი". პროპორციულობის პრინციპი ამცირებს ნაპრალს მხარეთა პოზიციებს შორის სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღებამდე და შემდგომ, რადგან სათანადო ყურადღებითა და პატივისცემით ეპყრობა საზოგადოებრივ ინტერესს, რომელსაც სახელმწიფო იცავს, და ასევე ინდივიდუალურ უფლებას. პროპორციულობის წარმატების ჩემეული ახსნა ფუნქციურია და არა მიზეზობრივი. მისი გამოყენების გავრცელება მთელ მსოფლიოში რთული ფენომენია, რომელსაც უამრავი მიზეზი აქვს ისტორიულიდან სოციოლოგიურამდე. ჩემი მოხსენების მიზანია პროპორციულობის პრინციპის სიძლიერისა და წარმატების მიზეზების ახსნა და არა განცხადების გაკეთება მისი წარმოშობის შესახებ. მე ვადგენ, თუ რა ფუნქციას ასრულებს პროპორციულობის პრინციპი თანამედროვე საკონსტიტუციო სამართალსა და სასამართლო პრაქტიკაში, კერძოდ, რომ ის ამსუბუქებს მოსამართლეთა გადაწყვეტილებების ძალადობრივ შედეგებს მოსარჩელეთა ინტერპრეტაციულ პროცესებზე და, ამავე დროს, განვმარტავ, თუ რით აიხსნება პროპორციულობის პრინციპის აღნიშნული ფუნქციის აუცილებლობა (მათ შორის სოციალური პლურალიზმის ფაქტორი, მოსამართლეთა შეშფოთება კანონის არასაკმარისად განსაზღვრულ ბუნებაზე, რთული ურთიერთობები სახელმწიფოსა და ადამიანს შორის). ეს მოსაზრება ავსებს და არ ანაცვლებს ისტორიულ, სოციოლოგიურ ან სხვა შესაბამის ნორმატიულ თეორიებს. ინდივიდუალურ უფლებას. პროპორციულობის პრინციპისადმი მსგავსი ფართო მიდგომის საშუალებით იმდენივე შეიძლება გავიგოთ თანამედროვე კონსტიტუციურობის ფილოსოფიის პრინციპებზე, რამდენიც თავად ამ მეთოდზე. ამ მეთოდის, როგორც დამოუკიდებელი სამართლებრივი მექანიზმის, ანალიზის ნაცვლად, მე უფრო ფართო თვალსაზრისით ვუდგები საკითხს, რომლის მიხედვითაც ის ინტეგრირებულია კონსტიტუციური დოქტრინის უფრო ვრცელ კონფიგურაციასა და დისკურსში. ამ კონფიგურაციებს „კონსტიტუციურ სტილს" ვუწოდებ. სტილი თავის მეთოდოლოგიაში კონსტიტუციური უფლებებისადმი სრულყოფილ მიდგომას, სასამართლოების როლს და მათი გულისხმიერი რეაგირების მოვალეობის ინკაფსულირებას ახდენს და, ზოგადად, სამართლის არსისადმი, რომელიც „თავისუფლების კულტურაზე" ზემოქმედების ფორმირებას ახორციელებს კონსტიტუციურ დემოკრატიაში. პრაქტიკაში სხვადასხვანაირი სტილი ხშირად ერთმანეთზეა გადახლართული, მაგრამ ჩემს შეფასებაში მე მათ იდეალურ ტიპებად (იდეალ-ტყპეს) განვიხილავ. პროპორციულობა განსაკუთრებულ სტილს განასახიერებს. ვინაიდან სტილების ერთმანეთისგან განსხვავება მათი განსაკუთრებული მიდგომებით შეიძლება კონსტიტუციური მოთამაშეების განლაგებისადმი, ანუ კონსტიტუციური სივრცის აგებისადმი, არქიტექტურულ მეტაფორას ვიყენებ და მას კორინთულ სტილს ვუწოდებ. ამ კონსტიტუციურ სტილს, თავად ბერძნული არქიტექტურული სტრუქტურის მსგავსად, ინტეგრაციული მიზანი აქვს, რომელიც ორი დანარჩენი კონსტიტუციური სტილის ელემენტებს აერთიანებს. პირველია დორიული კონსტიტუციური სტილი, რომელიც ზემოდან ქვემოთ მომავალი სამართლებრივი დასაბუთების ფორმით და დეონტოლოგიური უფლებების კატეგორიული კონსტიტუციური ინტერპრეტაციით ხასიათდება. მეორე – იონური კონსტიტუციური სტილია, რომელიც კონტექსტუალიზებულ, ქვემოდან ზემოთ მიმავალ დასაბუთებასა და მოსამართლის დამაბალანსებელ მეთოდოლოგიას ეყრდნობა. ნაშრომის პირველი ორი ნაწილი დორიულ და იონურ სტილს აღწერს. აღწერა აუცილებელია, რადგან მესამე ნაწილში განხილული კორინთული სტილი ამ ორის მიდგომას აერთიანებს პროპორციულობის მეთოდის მეშვეობით. პროპორციულობა უფლებათა არადეონტოლოგიურ კონცეფციას ფორმალური ანალიზის კატეგორიულ სტრუქტურაში ათავსებს. ის სინთეზია ფორმისადმი და ინსტიტუციური სტრუქტურისადმი (თეზა) დორიული და კონტექსტისადმი იონური„ფაქტების მგრძნობელობისა", რომელშიც კონკრეტული წინააღმდეგობები წარმოიშობა (ანტითეზა) და რომელიც სასამართლო გულისხმიერების გაძლიერებულ აღქმას იწვევს. თუმცა არ უნდა გავაერთიანოთ აღქმისა და მატერიალური ღირებულების საკითხები. ამ ნაწილში ვამტკიცებ, მაშინ როდესაც პროპორციულობა უფრო გულისხმიერი რეაგირებაა ალტერნატიულ მეთოდებთან შედარებით, მისი სამოსამართლეო ტექნიკა ჯერ-ჯერობით ვერ ამართლებს ინტეგრაციულ მიზნებს. პროპორციულობის პრინციპი ვერ უწევს წინააღმდეგობას უნივერსალიზმის ცენტრიდანულ ძალებსა და პარტიკულარიზმს, რომლის ინტეგრირებისკენაც ის მიისწრაფის. ეს წნეხი პარადოქსს წარმოშობს იმ თვალსაზრისით, რომ პროპორციულობის ანალიზის უკუდატვირთვა (ის ფაქტი, რომ პრაქტიკულად თითქმის ყველა სამთავრობო ღონისძიება გადის განხილვის პირველ საფეხურს), მისი ნაკლიცაა და მიმზიდველობის წყაროც. ეს მისი უარყოფითი მხარეა, რადგან მსგავსი უკუდატვირთვა საფრთხეს ამაღლებს პროპორციულობის ანალიზის მომდევნო (დაბალანსების) საფეხურზე იმით, რომ ზრდის პრინციპული გადაწყვეტილების მიღების ტექნიკის საჭიროებას. ასეთი ფორმალიზებული ტექნიკა აქ უფრო ხელმისაწვდომი, ვიდრე იონური სტილის შემთხვევაში, არ არის. მაგრამ გაზრდილი დაინტერესებულობაც პროპორციულობის მიმზიდველობის წყაროა, რადგან ორივე დაპირისპირებული ინტერესი შეიძლება იურიდიული ძალის მქონედ გამოცხადდეს. თუკი საქმე სახელმწიფო ინტერესს ეხება, პროპორციულობის ანალიზის რაც უფრო მეტ საფეხურს გაივლის სადავო ურთიერთობები, მით უფრო განმტკიცდება საჯარო ინტერესის აღიარება. უფლების მფლობელის მხრიდან, სახელმწიფო ინტერესის დაჟინებული განხილვა, რომელიც ამ უფლების დასაძლევად ისწრაფის, განამტკიცებს იმ წონას, რასაც კონსტიტუცია ანიჭებს უფლებით დაცულ ინტერესს. თუმცა, რაც უნდა გასაკვირი იყოს, ორივე დაპირისპირებული ინტერესის ძალის სასამართლო დასაბუთება მნიშვნელოვნად ავიწროებს ex ante/ex post არსებულ ხარვეზს, რითაც ზრდის სასამართლოს გულისხმიერი რეაგირების შეგრძნებას. ნაშრომის მეოთხე ნაწილში მე ვიწყებ იმის განხილვას, რომ სასამართლო ძალმომრეობა კერძო ინტერპრეტაციის პროცესზე სამართლებრივად არარელევანტურია. დისკუსია კონსტიტუციური მეთოდოლოგიით იხსნება და სოციალური პლურალიზმის ფართო ზემოქმედებამდე მიდის კონსტიტუციურ სამართალწარმეობაზე თანამედროვე დემოკრატიებში. პლურალიზმი „განცალკევებულობის უფსკრულებს" აჩენს, როგორც ჰანნა არენდტი უწოდებს მათ. ისინი გამოწვევას წარმოადგენენ მოქალაქეთა და მათი ინსტიტუტების ინტერაქციის საფუძვლებისთვის. პლურალიზმი სოციალურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაზე ხედვების იმ მარაგს აფართოებს, საიდანაც სარჩელი ჩნდება, მაგრამ, ამავდროულად, კონკრეტული ინსტიტუციური რეაგირების გამართლების საჭიროებასაც ზრდის ისეთი საშუალებებით, რაც მისაღები უნდა იყოს პლურალისტური მოსახლეობისთვის. მე ვამტკიცებ, რომ პლურალიზმი მართლზომიერი განსაზღვრულობის კრიტიკასთან და სახელმწიფოს ცვალებად ფუნქციასთან ერთად, ზრდის მანძილს მოსარჩელეთა შორის, აფართოებს ეხ ანტე/ეხ პოსტ ნაპრალს და ინსტიტუციური რეაგირების მექანიზმების საჭიროებას აძლიერებს იმისთვის, რომ შეამსუბუქოს სახელმწიფოს კანონის ძალადობა კერძო იურისგენერაციული ინტერპრეტაციის პროცესზე. მაიკლ ვოლცერმა სასამართლო გადაწყვეტილების მიღების გამოწვევა აღწერა არა როგორც „ინდიფერენტულობის გამოწვევა, არამედ, როგორც ამბიციური კავშირის". ნაშრიმის ბოლო ნაწილში გაანალიზებულია წარმოსახვის როლი იქ, თუ როგორ აგებს ამბიციურ კავშირებს თანამედროვე სამართალი მოსამართლეებსა და მათ მსმენელებს შორის. კანტისა და ჰანა არენდტის ნაშრომების დახმარებით, მე წარმოსახვის როლს იქ განვიხილავ, თუ როგორ აგებენ სხვადასხვაგვარი კონსტიტუციური სტილები გადაწყვეტილების მიმღებთა პოზიციურ ობიექტურობას. პროპორციულობა უნივერსალიზმისა და პარტიკულარიზმის ძალების სინთეზს ახდენს და წარმოსახვის ფუნქციას ეყრდნობა ისე, როგორც ტრადიციულად, სხვა კონსტიტუციური სტილები ცდილობდნენ, რომ თავიდან აეცილებინათ. ამას გარდა, მე ვიმსჯელებ იმის შესახებ, რომ პროპორციულობასა და თავისუფლებას შორის არსებული ურთიერთობები რთულია და ზოგიერთი საფრთხისა და შესაძლებლობის იდენტიფიცირებას შევეცდები პროპორციულობის ეპოქაში.
ვის ეკუთვნის ბავშვის სული? ესეი რელიგიური აღზრდის უფლებებსა და ბავშვისთვის არჩევანის თავისუფლების მინიჭებაზე
,,`უფრო ხშირად, ჩვენ განა ჯერ ვხედავთ და მერე განვსაზღვრავთ, არამედ ჯერ განვსაზღვრავთ და მერე ვხედავთ" უოლტერ ლიპმანი ბეტი სიმონსი 9 წლის იყო, როდესაც თავის დეიდასა და მეურვეს სარა პრინსს მასაჩუსეტსის შტატის ქალაქ ბროკტონის ქუჩებში რელიგიური ლიტერატურის დარიგების დროს დაჰყვებოდა. ქალბატონი პრინსი, ჩვეულებრივ, არ აძლევდა ბეტის ნებას, ღამით ქუჩებში ექადაგა, მაგრამ 1941 წლის 18 დეკემბრის საღამოს იგი დანებდა ბეტის მუდარას და (ალბათ, რაც უფრო ძნელი გასაძლები იყო) ცრემლებს. მისის პრინსიცა და ბეტიც იეჰოვას მოწმეები იყვნენ, რომელთათვისაც ქუჩაში ქადაგება რელიგიურ მოვალეობას წარმოადგენდა. ბეტისთვის ქუჩაში ქადაგება ღმერთის მიერ ნაბრძანები სამუშაო იყო, თუმცა ეს ის სამუშაო იყო, რომლის შესრულებაც მას მოსწონდა. ეს ღმერთის თაყვანისცემის საშუალება იყო. თუმცა მასაჩუსეტსის კანონმდებლებისათვის ბეტის საქმიანობა სრულიად სხვა რამეს – ბავშვთა შრომაზე შტატის კანონმდებლობის დარღვევას ნიშნავდა. ეს კანონმდებლობა ბავშვებს უკრძალავდა, გაეყიდათ ან სხვისთვის შეეთავაზებინათ `რაიმე გაზეთი, ჟურნალი, პერიოდული გამოცემა ან ვაჭრობის ნებისმიერი სხვა საგანი.... ქუჩებსა და საჯარო ადგილებში". ასეთ შემთხვევაში კრიმინალური სანქციები უწესდებოდათ მშობლებსა და მეურვეებს, `რომლებიც აიძულებდნენ ან ნებას რთავდნენ მათი კონტროლის ქვეშ მყოფ არასრულწლოვნებს, ჩართულიყვნენ აკრძალულ საქმიანობაში". სარა პრინსს ბრალი რამდენიმე მუხლით წაეყენა და სასამართლოს გადაწყვეტილების უდიდესი ნაწილი მასაჩუსეტსის უზენაესმა სასამართლომ დაადასტურა. ქალბატონმა პრინსმა გადაწყვეტილება აშშ-ის უმაღლეს სასამართლოში გაასაჩივრა. საქმე Prince v. Massachusetts კარგად არის ცნობილი მისი დასკვნის გამო, რომ `საჯარო ინტერესიდან გამომდინარე, ოჯახი, თავისთავად, არ არის რეგულირების მიღმა, რელიგიური თავისუფლების მოთხოვნასთან შედარებით". საქმეში Prince v. Massachusetts სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ სახელმწიფო, როგორც პარენს პატრიაე, ანუ რომელიც მოქმედებს იმ ადამიანთა დამცველად, ვისაც არ შეუძლია საკუთარი თავის დაცვა, პასუხისმგებელია ახალგაზრდა ადამიანების ზოგად კეთილდღეობაზე. როგორც პარენს პატრიაე (რაც სიტყვასიტყვით ნიშნავს სახელმწიფოს/ერის მამას), სახელმწიფოს შეუძლია, დაიცვას ბავშვები მათი მშობლების და მეურვეების არასწორი ქმედებისაგან. Prince v. Massachusetts საქმის განმხილველი სასამართლოს თანახმად, სახელმწიფოს პარენს პატრიაე უფლება `არ უქმდება მხოლოდ იმიტომ, რომ მშობლის საჩივარი ეფუძნება მტკიცებას, რომ შვილის რელიგიასა და სინდისთან დაკავშირებულ ქცევას მშობელი აკონტროლებს". მიუთითა რა რიგ სახელმწიფო კანონებზე (როგორებიცაა კანონები ბავშვთა შრომასა და სავალდებულო სასკოლო განათლებაზე), რომლებიც ზღუდავდა მშობლის უფლებებს ბავშვის რელიგიურ აღზრდაზე, სასამართლომ უარყო ქალბატონი პრინსის მოსაზრება, რომ ასეთი კანონმდებლობა გამართლებულია მხოლოდ მაშინ, როდესაც ბავშვს აშკარა და არსებული საფრთხე ემუქრება. მაშინ როდესაც სრულწლოვანის რელიგიური საქმიანობის რეგულირებისთვის სახელმწიფოს შეიძლება ამის უტყუარი დასაბუთება მოეთხოვოს, ბავშვის შემთხვევაში მას ეს არ მოეთხოვება. სასამართლოს თქმით, „ბავშვის საქმიანობაზე სახელმწიფოს უფრო ფართო უფლებები აქვს, ვიდრე სრულწლოვანის მსგავს ქმედებაზე". ამრიგად, სასამართლომ დაასკვნა, სახელმწიფოს მოეთხოვებოდა, ეჩვენებინა, რომ მას აქვს მხოლოდ ლეგიტიმური (და არა არსებითი) ინტერესი, ხელი შეუწყოს ბავშვთა ჯანმრთელობას, კეთილდღეობას ან უსაფრთხოებას და მან გამოიყენა საშუალება – ამ შემთხვევაში, შეზღუდვა დააწესა ბავშვების მიერ კომერციული საქმიანობის განხორციელებაზე – რომელიც თანაზომადია ამ მიზნის მისაღწევად (როგორც ყველაზე ნაკლებად შემზღუდავი საშუალება). ბავშვთა შრომის შესახებ, კანონმდებლობა ემსახურება `თავად ახალგაზრდის და მთელი საზოგადოების ინტერესს, რომ ბავშვები იყვნენ დაცული ცუდი მოპყრობისგან და ჰქონდეთ შესაძლებლობები, გაიზარდონ და ჩამოყალიბდნენ თავისუფალ და დამოუკიდებელ ადამიანებად და მოქალაქეებად". სასამართლოსთვის, უბრალოდ, ძალიან დაგვიანებული იქნებოდა ეჭვის შეტანა იმაში, რომ ბავშვების დასაცავად შექმნილი კანონმდებლობა შედის სახელმწიფოს უფლებამოსილებაში, დაიცვას წესრიგი ,,`იქნება ეს მშობლის პრეტენზიასთან, აკონტროლოს ბავში, თუ პრეტენზიასთან, რომ რელიგიური პრინციპები საპირისპირო ქცევას კარნახობს". ქალბატონი პრინსი არ გათავისუფლდა ბავშვთა შრომაზე სახელმწიფოს ზოგადი კანონის მოთხოვნებისაგან. მიუხედავად ბავშვის კეთილდღეობაზე ფოკუსირებისა, Prince v. Massachusetts საქმის განმხილველმა სასამართლომ რეალურად ბავშვი უგულებელყო, რომლის კეთილდღეობა მთავარი საკითხი იყო ამ საეტაპო სასამართლო საქმეში. ასე ერთი რამის გამო მოხდა – სასამართლოზე არავის გამოუთქვამს მოსაზრება, რომ ბეტი შეიძლება ძალიან პატარა ყოფილიყო იმისათვის, რათა ასეთი სერიოზული რელიგიური ერთგულება თავად აერჩია. მოსამართლე რატლიჯმა, რომელიც სასამართლოზე ჩანაწერებს აკეთებდა, აღნიშნა, რომ `ბეტის სწამდა, რომ ამ სამუშაოს შესრულება მისი რელიგიური მოვალეობა იყო და მისი შეუსრულებლობა მას არმაგედონის დროს სამუდამო განადგურებას მოუტანდა". ამ საკითხში სასამართლოს ორი მოსამართლე, რომლებსაც განსხვავებული მოსაზრებები ჰქონდათ, დაეთანხმნენ უმრავლესობას: ბეტის უნდოდა დეიდას გაჰყოლოდა, რათა მისი ღვთისადმი სიყვარულით, სახარების მისიონერულ ქადაგებაში ჩართულიყო. ქალბატონი პრინსიც, სასამართლოსათვის წარდგენილ საქმის გარემოებების აღწერილობაში ხაზს უსვამდა, რომ ბეტის `,,სურდა, ემსახურა ღმერთისათვის". იგი უანგაროდ ემსახურებოდა ღმერთს. ქალბატონი პრინსის თქმით: „[ბეტი] ემსახურებოდა იეჰოვას და არა მის მცველს და რომელიმე ადამიანს ან საზოგადოებას, ანდა რაიმე მიწიერ ინსტიტუტს. გოგონას უნდოდა" თავისი ლოცვები ღმერთისთვის აღევლინა. ვინაიდან ბეტი იეჰოვას ემსახურებოდა, არ შეიძლება ითქვას, რომ იგი რომელიმე მიწიერი არსებისთვის მუშაობდა. არც ერთ ადამიანს თუ მთავრობას არა აქვს უფლება, დასაჯოს ბავშვი ან რომელიმე სხვა არსება იმიტომ, რომ ბავშვს ნებას რთავს, იეჰოვას ემსახუროს". ამ მიდგომით, ბეტის ქადაგება ქუჩაში საერთოდ არ იყო ბავშვთა შრომა. არც ერთი კონსტიტუციური ტრუიზმი არ არის საყოველთაოდ ისე აღიარებული, როგორც მოსამართლე ჯექსონის ცნობილი მსჯელობა საქმეში West Virginia State Board of Education v.Barnette, რომ `არც ერთ ოფიციალურ პირს, რამდენად მაღალი თუ ლამაზი უნდა იყოს ის, არ შეუძლია განუსაზღვროს ადამიანებს, რა უნდა იყოს გაბატონებული მოსაზრება პოლიტიკაში, ნაციონალიზმში, რელიგიასა თუ ნებისმიერ სხვა სფეროში, ანდა აიძულოს მოქალაქეები სიტყვითა თუ ქმედებით, აღიარონ თავიანთი მრწამსი ამ სფეროებში". საქმეში West Virginia State Board of Education v. Barnette უზენაესმა სასამართლომ დაიცვა სკოლის მოსწავლეები ადგილობრივი მმართველობის ქმედებისაგან, რომელიც, აიძულებდა რა მათ დროშის ქვეშ მისალმებასა და ერთგულების შეფიცვას, `გასცდა იმ კონსტიტუტუციურ ფარგლებს", რაც ამ შტატის ადგილობრივ მმართველობას ჰქონდა დაწესებული. რწმენის ასეთი იძულებითი აღიარება მძიმე ფაქტი იყო და დარტყმას აყენებდა ახალგაზრდა ბავშვების ინტელექტუალურ და მორალურ ინდივიდუალიზმს. ეს იძულებითი დროშის ქვეშ მისალმება და ერთგულების შეფიცვა `მოითხოვდა რწმენის და მიდგომების დადასტურებას. ბავშვების იძულებით, ეთქვათ ის, რასაც ისინი არ ფიქრობდნენ, სახელმწიფო შეიჭრა ინტელექტის და სულის სფეროში, რომელსაც კონსტიტუციის პირველი შესწორება ყოველგვარი ოფიციალური კონტროლისგან იცავს". იმ მოსაზრებათა ჩამონათვალში, რომელიც ადამიანებს არ შეიძლება ოფიციალურად განესაზღვროს, რელიგია პრივილეგირებულ ადგილს იკავებს. რელიგიის თავისუფლების კონსტიტუციური გარანტია წარმოიშობა დაშვებიდან, რომ რელიგიური პინციპები მხოლოდ და მხოლოდ სინდისით არის ნაკარნახევი. ვინაიდან რელიგია, ჯეიმს მედისონის თქმით, არის `,,მოვალეობა, რომელიც ჩვენ შემოქმედის წინაშე გვაქვს.... მისი მართვა შეიძლება მხოლოდ გონებითა და რწმენით და არა იძულებით ან ძალადობით". ანუ, მისი მართვა არც სახელმწიფოს მიერ შეიძლება. სახელმწიფოს მიერ რელიგიური შეხედულებების ყველაზე კეთილისმყოფელმა გამოხატულებამაც კი `,,შეიძლება ინდოქტრინაციისა და იძულების პოლიტიკა მოიტანოს", რაც რწმენის ნებაყოფლობითობას და, შესაბამისად, სიწრფელეს, ეჭვის ქვეშ დააყენებს. სასამართლოს თქმით, ,,`სახელმწიფოს მიერ შექმნილი ორთოდოქსია სერიოზულ საფრთხეს უქმნის რწმენისა და სინდისის იმ თავისუფლებას, რომელიც ერთადერთი დასტურია იმისა, რომ რელიგიური რწმენა წრფელია და არა თავს მოხვეული". თუმცა ბავშვებისთვის რწმენისა და სინდისის თავისუფლებას არანაკლები საფრთხე ემუქრება კერძო პირების ორთოდოქსიისგან და ზიანი, რაც ბავშვისთვის კერძო პირისგან იძულებას მოაქვს, არანაკლებ მძიმეა. ინტელექტისა და სულიერების სფეროში შეჭრა მაშინ ხდება, როდესაც ბავშვებს აიძულებენ, ირწმუნოს ის, რაც სხვა ადამიანებს სწამთ ან არ დაიჯერონ ის, რისიც სხვებს არ სჯერათ იმ შემთხვევაშიც კი, და განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ეს `,,სხვები" მათი მშობლები ან რელიგიის მენტორები არიან. და მაინც, ბავშვები კერძო პირის მხრიდან რელიგიური იძულების უმეტესი ფორმისგან იურიდიულად დაუცველები რჩებიან. მართლაც, როდესაც საქმე ბავშვების რელიგიურ აღზრდას ეხება, რწმენის თავისუფლებამ შეიძლება თავისი ჩვეული მნიშვნელობა დაკარგოს. `,,სამუდამო განადგურების" შიშმა, რომელიც ბეტის ჰქონდა, გარკვეულწილად აჩვენა, რომ მისი ევანგელისტური სურვილები თავისუფალი არჩევანის შედეგი იყო. სასამართლო არ შეჩერებულა იმის განსახილველად, შეზღუდა თუ არა ბეტის რელიგიურმა აღზრდამ მისი არჩევანი – თავისუფლად აერჩია ან თავისუფლად უარეყო მისი მეურვის რელიგიური მრწამსი. თეოლოგიის თვალსაზრისით, შესაძლოა გვაინტერესებდეს, რამდენად თავისუფალი შეიძლება იყოს ბავშვი რელიგიური არჩევანის გაკეთებაში, როდესაც არასწორი არჩევანის გაკეთების შედეგები ასეთი ულმობელია. სასამართლოს საქმიანობისთვის უფრო ყურადსაღები არის ის, თუ რას ნიშნავს ბავშვის ფსიქოლოგიური კეთილდღეობისთვის იმის დაჯერება, რომ მისი ქცევა – ან, ბეტის თვალსაზრისით, არასწორი ქცევა – მას სამუდამო განადგურებას მოუტანს. უზენაესი სასამართლო არ შეჩერებულა ასეთ საკითხებზე მსჯელობისთვის. მან, საეჭვო საფუძველზე დაყრდნობით, ქალბატონი პრინსის წინააღმდეგ დაადგინა, რომ ქუჩაში ქადაგება ბავშვებისთვის სახიფათო საქმიანობა იყო34. სასამართლომ არ მიაქცია ყურადღება ბეტისთვის საზიანო რეალურ საფრთხეს: – ისეთი რელიგიური რეჟიმის საფრთხეს, რომელიც ჭეშმარიტი რწმენის რეალურ არჩევანს შეუძლებელს თუ არ ხდის, ართულებს მაინც. უნდა ითქვას, რომ, შესაძლოა, სასამართლომ კი არ უგულებელყო ეს ზიანი, არამედ ვერ დაინახა ის. სასამართლომ ვერ დაინახა შესაძლებლობა იმისა, რომ ბეტის მორჩილება არჩევანის შედეგი კი არ იყო, არამედ არჩევანის დაკარგვის, ოჯახური ავტორიტარიზმისადმი ბავშვური დათმობის პროდუქტი. ემოციურად არასწორი მიდგომის საფრთხე ხელის გულზე იდო, მაგრამ სასამართლოს ხელი შეუშალა კულტურულმა ნორმამ, რომლის თანახმადაც, მშობლებს შვილების რელიგიური მრწამსის ფორმირების უფლება აქვთ. სასამართლომ ვერ შეძლო ეკითხა: რა შუაშია არმაგედონი ბეტი სიმონსთან?